Οι γυναίκες είναι καλές για βοηθοί, για δακτυλογράφοι, διοικητικό προσωπικό, σύζυγοι, ερωτικοί σύντροφοι, σιωπηλές θεραπαινίδες, αλλά όχι και ισάξιες των ανδρών επιστήμονες-συνάδελφοι, συνερευνητές, ακόμα και στη γοητευτικά ανθρωπιστική επιστήμη της αρχαιολογίας.
Και παρότι σ’ όλο τον κόσμο η αρχαιολογική επιστήμη ανδροκρατείται ακόμη και σήμερα, στην Ελλάδα (και από το τελευταίο τρίτο του 20ού αιώνα) οι ποσοστώσεις γέρνουν εντυπωσιακά προς το γυναικείο φύλο που «έχει σπάσει προ πολλού τη γυάλινη οροφή».
Λογοκοπές, έμφυλες ταυτότητες και αποκλεισμοί –ακόμα και σε επιστημονικές μελέτες–, κλοπές ανερυθρίαστες πνευματικού και επιστημονικού έργου, συνοικέσια δι’ αγγελιών, γάμοι-διαβατήρια για μια «ήρεμη» επιστημονική ζωή συμβαίνουν και σήμερα, συνέβαιναν όμως και σχεδόν έναν αιώνα πριν, με «δράστες» άνδρες ακαδημαϊκούς και «θύματα» τις βοηθούς. Αυτά κι άλλα πολλά αποκαλύφθηκαν μέσα από μια σειρά αποκαλυπτικών εισηγήσεων για τις «Γυναίκες στην αρχαιολογία: Μεταξύ αδράνειας και ορατότητας», στην ομότιτλη ημερίδα που διοργάνωσε με αφορμή τη σημερινή Παγκόσμια Ημέρα της Γυναίκας η νέα διοίκηση του Αρχαιολογικού Μουσείου Θεσσαλονίκης.
Στην ημερίδα έγινε αναλυτικά λόγος για άνδρες προϊσταμένους με σεξιστικές συμπεριφορές, υιοθέτηση ανδρικών συμπεριφορών από τις γυναίκες που κατάφεραν, επιτέλους, μετά τα μέσα του προηγούμενου αιώνα στην Ελλάδα να καταλάβουν θέσεις εξουσίας στον αρχαιολογικό κλάδο, επιστημονική ανάγνωση των αρχαιολογικών ευρημάτων με ανδροκρατική προσέγγιση, άρθρωση του αντικειμενικού αρχαιολογικού λόγου από άνδρες αρχαιολόγους με προκατάληψη φύλου.
Από το σύνολο των ομιλητριών επιχειρήθηκε η αποτίμηση της συμβολής των γυναικών στην αρχαιολογία με βάση το δίπτυχο της επιστημονικής και της έμφυλης ιδιότητάς τους.
Με το γλωσσικό ζήτημα, τις εκούσιες ή ακούσιες εννοιολογικές εκτροπές του λόγου, ακόμα και στις προσφωνήσεις, προτίμησε να ασχοληθεί στο χαιρετισμό της η γ.γ. του υπουργείου Πολιτισμού Μαρία Ανδρεαδάκη-Βλαζάκη σε μια περισσότερο συναισθηματική ανάγνωση του θέματος «ενθυμούμενη το πλήθος σεξιστικών σχολίων που υπέστησαν οι γυναίκες αρχαιολόγοι της δικής της –προηγούμενης– γενιάς, και χαρακτηρίζοντας όχι αθώα διαδικασία το λόγο ως νοηματοδοτικό εργαλείο».
Για τις «γυναικείες απαρχές της αρχαιολογίας στην Ελλάδα αλλά και παγκοσμίως, τον αποκλεισμό των γυναικών από το χώρο των ανασκαφών και τον περιορισμό τους σε χώρους μουσείων ή γραφείων, την αντιμετώπιση των πρώτων πτυχίων ως προίκα για ένα καλό γάμο και στην καλύτερη περίπτωση την απασχόλησή τους ως άμισθων βοηθών των συζύγων ανασκαφέων» έκανε λόγο η αρχαιολόγος Δήμητρα Κοκκινίδου. Για την αρχαιολόγο Άννα Αποστολάκη (1881-1958) μίλησε η ερευνήτρια Βασιλική Φλώρου, ενώ εξαντλητική αλλά άκρως γοητευτική αναφορά με σχόλια και αποκαλύψεις –έως και για την εξέλιξη των ενδυματολογικών προτιμήσεων των Ελληνίδων αρχαιολόγων την τελευταία 50ετία και πλέον– μίλησε η επίτιμη έφορος αρχαιοτήτων Κατερίνα Ρωμιοπούλου.
Η Mary Ross-Ellingson στις ανασκαφές τις Ολύνθου (φωτ.: The Mary Ross-Ellingson Photo Archive)
Τρεις ιστορίες για τις γυναίκες στην αρχαιολογία στο τέλος του 20ού αιώνα (ίσως και αυτοβιογραφικές) διηγήθηκε στο ακροατήριο η μέχρι πρότινος διευθύντρια του Αρχαιολογικού Μουσείου και νυν έφορος αρχαιοτήτων πόλης Θεσσαλονίκης Τζένη Βελένη, η οποία αφιέρωσε την εισήγησή της στη Mary Ross-Ellingson και στη μνήμη των αδικημένων γυναικών της αρχαιολογίας.
Και μια αγγελία στη στήλη «Συνοικέσια»
«Ζητείται Ελληνίς» τιτλοφόρησε την αγγελία του, σε εφημερίδα της εποχής, ο 46χρονος Ερρίκος Σλήμαν κατά το τρίτο ταξίδι του στην Ελλάδα το 1868, αναζητώντας γυναίκα «με ελληνοπρεπή εμφάνιση, μαύρα μαλλιά και ει δυνατόν όμορφη και στοργική», ανταποκρινόμενη στο αρχαίο ελληνικό ιδεώδες, με δυνατότητες απαγγελίας στίχων του Ομήρου στο πρωτότυπο, να είναι ένα πλάσμα στοργικό, ευπειθές και υπάκουο». Και έτσι «εντόπισε» την κατά τριάντα χρόνια νεότερη του, μεσοαστή αρσακειάδα Σοφία Εγκαστρωμένου, με την οποία και συνέθεσαν το μύθο του περίφημου «Ζεύγους της Αρχαιολογίας».
Η Σοφία Σλήμαν, μόλις πέντε χρόνια αργότερα, με την ανακάλυψη της Ομηρικής Τροίας «δανείζει» το πρόσωπο της στο ομηρικό όραμα του συζύγου της και απαθανατίζεται με το διάδημα της Ωραίας Ελένης και τα βαριά στολίδια του θησαυρού της Τροίας.
- Πηγή: ΑΠΕ-ΜΠΕ / Β. Χαρισοπούλου.
