Ο βαθυστόχαστος και συγχρόνως κατανοητός λόγος του θεολόγου, φιλοσόφου, ψυχολόγου, και συγχρόνως λογοτέχνη Γρηγορίου και η γενναιόδωρη προσφορά του για τις ανάγκες των λαών της Καππαδοκίας, της Αρμενίας, της Αλεξάνδρειας Αιγύπτου, της Κωνσταντινούπολης και γενικά της Μ. Ασίας και του Πόντου καθιστούν τον Ιεράρχη αυτόν της Ορθοδοξίας Πατέρα των Πατέρων.
Ο Ιεράρχης Γρηγόριος (335-395 μ.Χ.), Επίσκοπος Νύσσης Καππαδοκίας (372-376 και 378-395) είχε καταγωγή από τον Πόντο και ήταν αδελφός του Μ. Βασιλείου, επισκόπου Καισαρείας.
Η επιφανής και πολύτεκνη οικογένεια, δηλαδή οι γονείς Βασίλειος και Εμμελεία, τα δέκα παιδιά τους και η γιαγιά (μάμμη) Μακρίνα, ζούσαν στον Πόντο. Εκεί γεννήθηκε ο Γρηγόριος, ο οποίος χαρακτηρίζει τον Πόντο «ημέτερο τόπο». Το όνομά του το οφείλει στον μέγα επίσκοπο Νεοκαισαρείας Γρηγόριο τον Θαυματουργό, του οποίου μαθήτρια υπήρξε η μάμμη αυτού Μακρίνα.
Τα πρώτα γράμματα ο Γρηγόριος, όπως και ο αδελφός του Βασίλειος, τα έλαβε στην Νεοκαισάρεια του Πόντου, όπου είχαν μεταβεί οι γονείς τους ύστερα από την παραμονή τους στην Καισάρεια, και για την παρακολούθηση της κτηματικής περιουσίας τους στα Άννησα (κοντά στον ποταμό Ίρι) αλλά και λόγω της επισφαλούς υγείας του Μ. Βασιλείου. Επειδή ο πατέρας τους Βασίλειος, ο οποίος ήταν ρήτορας και συνήγορος δημοφιλής σε όλον τον Πόντο, πέθανε πρόωρα, ο Γρηγόριος ανατράφηκε με τις φροντίδες και τη διδασκαλία των μεγαλύτερων αδελφών του, του Βασιλείου και της Μακρίνας.
Ο Γρηγόριος διδάχθηκε τους αρχαίους Έλληνες ρήτορες, φιλοσόφους και επιστήμονες στην Καισάρεια της Καππαδοκίας, «πόλη περιφανή και μητρόπολη της ευγλωττίας», κατά τον Γρηγόριο Ναζιανζηνό.
Στο έργο του ο Γρηγόριος Νύσσης επικαλείται τους θύραθεν σοφούς και ασκεί συχνά εποικοδομητική κριτική. Συγχρόνως, χρησιμοποιεί πολλά παραδείγματα από τις γνώσεις που είχε αποκτήσει πάνω στην ιατρική, τη βιολογία, την αστρονομία, τη φυσική, τη χημεία κτλ. Ακόμη χρησιμοποιεί πολλά εκφραστικά μέσα όπως παρομοιώσεις, μεταφορές, αντιθέσεις, ειρωνεία, ρητορικές ερωτήσεις, επαναλήψεις κ.ά.
Συχνά στο έργο του υπάρχουν απορίες και αγωνίες υπαρξιακού τύπου, όπως για τα μεγάλα ερωτήματα της ζωής και του θανάτου, για την πορεία της ψυχής μετά θάνατον, για την ηθική, την αρετή, για την ουσία της ανθρώπινης ύπαρξης. Το εκπληκτικό με τον Γρηγόριο Νύσσης είναι ότι σε όλα έχει απαντήσεις! Δεν διστάζει να τονίσει με λογικά επιχειρήματα την ισότητα των δύο φύλων, αρσενικού και θηλυκού, επειδή και τα δύο είναι αρχέτυπα και συνδέονται με το αρχέγονο δημιουργικό κάλλος, του οποίου είμαστε κατασκεύασμα κατ’ εικόνα και καθ’ ομοίωση.
Ο λόγιος και ανθρωπιστής Γρηγόριος Νύσσης, ο οποίος είναι εφάμιλλος των τριών Ιεραρχών (Μ. Βασιλείου, Γρηγορίου Ναζιανζηνού, Ιωάννου Χρυσοστόμου), μπολιάζει την παλιά γνώση με τις νέες χριστιανικές αξίες που δίνουν έμφαση, περισσότερο από κάθε τι άλλο, στον Άνθρωπο.
Ο άνθρωπος γίνεται το κέντρο της αναζήτησης και της κοινωνικής πρόνοιας.
Ας μη ξεχνούμε ότι ο Χριστιανισμός ενδιαφέρεται τόσο για την πνευματική υπόσταση των ατόμων όσο και για τις υλικές τους ανάγκες, εκεί όπου η φτώχεια και οι λιμοί μαστίζουν και αποδεκατίζουν ολόκληρους πληθυσμούς. Ο Γρηγόριος ήταν υπέρμαχος της ειρήνης και τόνιζε πως «της ειρήνης επιφανείσης λύεται πάντα τα εκ του εναντίου συνιστάμενα πάθη».
Ο Γρηγόριος Νύσσης άσκησε με το συγγραφικό του έργο τεράστια επίδραση στη διανόηση της Ευρώπης και στους μεγάλους συγγραφείς και δασκάλους του Διαφωτισμού και της Νεωτερικότητας. Στην «Internet Encyclopedia of Philosophy» (IEP) ο Αμερικανός καθηγητής Ντόναλντ Ρος αναφέρει πως ο Γρηγόριος Νύσσης επηρέασε τον φιλελεύθερο Βρετανό στοχαστή Τζον Λοκ, τον Γερμανό φιλόσοφο και επιστημολόγο Εμάνουελ Καντ, τον Γάλλο Ανρί Μπεργκσόν, ο οποίος μετέγραψε και επεξεργάστηκε στα γαλλικά τη «ζωτική ορμή» σε «élan vital» κ.ά. Προσθέτω την επίδραση στον Δυτικό άγιο Αυγουστίνο, στον Ολλανδό πάστορα, φιλόλογο και εκπρόσωπο του Ουμανισμού στην Αναγέννηση Ντεζιντέριους Έρασμο, στον Αυστριακό ψυχολόγο Ζίγκμουντ Φρόιντ, στον Γάλλο υπαρξιστή Ζαν-Πολ Σαρτρ, στον Έλληνα φιλόσοφο Κορνήλιο Καστοριάδη και σε πολλούς άλλους.
Η μνήμη του τιμάται στις 10 Ιανουαρίου.
Δήμητρα Ρετσινά- Φωτεινίδου
Φιλόλογος – Μ.Α. Πολιτικής Φιλοσοφίας ΑΠΘ
