Ταξίδι μνήμης στη «Γη του Πόντου» του Δημήτρη Ψαθά

«Μια σειρά από εύθυμα σημειώματα γύρω από τα παιδικά μου χρόνια ήταν το ξεκίνημα που με παρέσυρε σιγά-σιγά να γράψω ένα χρονικό για τον ελληνισμό του Πόντου. Ανάλαφρο, όσο μπορούσε να γίνει, ήταν το γραφτό μου στην αρχή, επειδή ανιστορούσε ασήμαντα περιστατικά των παιδικών μου χρόνων –παιδικές μόνο αναμνήσεις– που χρόνια στριφογύριζαν στο μυαλό μου, σαν μια άγραφη μουσική που πρέπει να πέσει στο πεντάγραμμο για να λυτρώσει τον συνθέτη. […] »Στον ακραίο εκείνο γεωγραφικό χώρο, ο υπόδουλος ελληνισμός αγωνίστηκε για λευτεριά και ανεξαρτησία, αποκλειστικά και μόνο με τις ίδιες του ηθικές και υλικές δυνάμεις –μόνο στον Πόντο δημιουργήθηκε αντάρτικο και κλεφτουριά όπως του ’21– πληρώνοντας την περήφανη αντίστασή του στο βάρβαρο πρόγραμμα του αφανισμού του απ’ τους Νεότουρκους και τον Κεμάλ, μ’ αμέτρητες θυσίες», έχει σημειώσει ο Δημήτρης Ψαθάς, στον πρόλογο της πρώτης έκδοσης του ιστορικού χρονικού του η Γη του Πόντου.

Αυτό το κορυφαίο ιστορικό και αυτοβιογραφικό χρονικό του πολυαγαπημένου συγγραφέα θα βρίσκεται στο επίκεντρο του αφιερώματος στον Δημήτρη Ψαθά που διοργανώνει το Μορφωτικό Ίδρυμα της Ενώσεως Συντακτών.

Η εκδήλωση θα γίνει τη Δευτέρα 8 Μαΐου στις 7:30 μ.μ. στην Αίθουσα Εκδηλώσεων της ΕΣΗΕΑ, λίγες μόλις ημέρες, διόλου τυχαία, πριν από την επέτειο της 19ης Μαΐου που έχει καθιερωθεί ως ημέρα μνήμης της Γενοκτονίας των Ποντίων.

«Είναι η πρώτη φορά που ανάλογη τιμητική εκδήλωση γίνεται από την ΕΣΗΕΑ και έχει πολύ μεγάλη αξία, καθώς γίνεται τόσο χρόνια μετά το θάνατό του, το 1979», σημειώνει μιλώντας στο pontos-news.gr η εγγονή του Λένα Νίτσου, η οποία μαζί με τη μητέρα της Μαρία Ψαθά ανέλαβαν την ευθύνη διοργάνωσης της εκδήλωσης.

Η Γη του Πόντου είναι ένα συγκλονιστικό χρονικό της Μικρασιατικής καταστροφής με σπάνια αυτοβιογραφικά στοιχεία που έχει χαρακτηριστεί ως «η Βίβλος του Ποντιακού Ελληνισμού» από τον πρόεδρο της Ακαδημίας Αθηνών Κωνσταντίνο Ι. Δεσποτόπουλο, που το προλόγισε το 1993. «Ο συγγραφέας του βιβλίου αυτού αξίζει την εθνική ευγνωμοσύνη, γιατί πρόβαλε τόσο παραστατικά τα πάθη και τα κλέη των ακριτικών αυτών εκπροσώπων της ελληνικής ευψυχίας, ανθρώπων θρυλικής ηθικής αντοχής», έγραψε χαρακτηριστικά ο Κωνσταντίνος Ι. Δεσποτόπουλος.

Πανηγύρι στην εκκλησία του Αη Γιώργη στην Τραπεζούντα

Ο Βασίλης Τριανταφυλλίδης (Χάρρυ Κλυνν), γιος του συμμαθητή του Δημήτρη Ψαθά, Νίκου Τριανταφυλλίδη στο φημισμένο Φροντιστήριον Τραπεζούντος περιέγραψε τη Γη του Πόντου, στην ομιλία του στη Στοά του Βιβλίου, τον Απρίλιο του 1998, ως «ένα συγκλονιστικό ιστορικό ντοκουμέντο, που ξεδιπλώνει μέσα από ζωντανές μνήμες την τραγική πορεία του αλύτρωτου ποντιακού ελληνισμού, στην πιο πολυτάραχη και πλέον οδυνηρή περίοδο της νεοελληνικής ιστορίας». «Συγχρόνως όμως είναι και ένα σπαρακτικά τρυφερό βιβλίο. Η Γη του Πόντου έχει μια μοναδικότητα. Δεν είναι βιβλίο γραμμένο από ιστορικό, η ιστορική του, όμως, αξία είναι μοναδική.

»Ιδιαίτερα σε μας τους Ποντίους λειτουργεί με έναν τρόπο καθαρτήριο. Μας εξαγνίζει. Μας δικαιώνει. Μας κάνει υπερήφανους.

»Όλα όσα τρυφερά και αβάσταχτα ανιστορούνται με γλαφυρότητα στο βιβλίο του Ψαθά είναι ένα κομμάτι και της δικής μου ζωής, αφού τα περισσότερα από αυτά τα άκουσα από το στόμα του πατέρα μου Νίκου Τριανταφυλλίδη, συμμαθητή του Δημήτρη Ψαθά στο Φροντιστήριον Τραπεζούντος», είπε τότε ο Χάρρυ Κλυνν.

Δημήτρης Ψαθάς, Μελίνα Μερκούρη, Δημήτρης Χόρν

Η εγγονή του Ψαθά, Λένα Νίτσου εκμυστηρεύτηκε στο pontos-news.gr ότι την εποχή που ο παππούς της ξεκίνησε να γράφει τη «Γη του Πόντου», ήταν φοβερά ενοχλημένος από τα ανέκδοτα που κυκλοφορούσαν και παρουσίαζαν τους Πόντιους ως χαζούς.

«Τον εξαγρίωνε αυτό και ήθελε να δείξει σε όλους ποιοι ήταν οι Πόντιοι, να καταλάβουν ότι δεν ήταν μόνο αυτοί που σφαγιάστηκαν, αλλά ότι ήταν άνθρωποι που αντιστάθηκαν και κατάφεραν και οργανώσουν αντάρτικο με πολύ σημαντικούς οπλαρχηγούς», λέει η Λένα Νίτσου.

Υπογραμμίζει μάλιστα για να αναδείξει την αξία του βιβλίου, που, όπως εξηγεί, είναι γραμμένο σε τελείως διαφορετικό ύφος από ο,τιδήποτε άλλο έγραψε ο πολυγραφότατος παππούς της, ότι ο Δημήτρης Ψαθάς ταξίδεψε στα χωριά της Μακεδονίας, συνάντησε κάποιους από τους επιζήσαντες οπλαρχηγούς του αντάρτικου του Πόντου και στο βιβλίο του χρησιμοποίησε υλικό από τα ημερολόγιά τους. «Εκτός από τις ιστορικές πηγές, το βιβλίο περιλαμβάνει και προσωπικές μαρτυρίες και αυτό είναι πολύ σημαντικό», καταθέτει η εγγονή του Δημήτρη Ψαθά.

Το φημισμένο Φροντιστήριον Τραπεζούντος· η ιδιόχειρη λεζάντα της φωτογραφίας είναι του Δημήτρη Ψαθά

Να σημειώσουμε ότι το 1966 που γράφτηκε η Γη του Πόντου, η Γενοκτονία των Ποντίων δεν είχε ακόμα αναγνωριστεί και επιπλέον η γνώση για το τι πραγματικά συνέβη στον Πόντο… χανόταν μέσα στα γεγονότα της Μικρασιατικής Καταστροφής και λίγοι γνώριζαν τα δραματικά ιστορικά γεγονότα στη γη του Πόντου.

Σε μια εποχή πάντως που τα πάθη με τη γείτονα είναι οξυμένα και πολλά γράφονται και λέγονται για τον τρόπο που παρουσιάζεται η ιστορία μας στα σχολικά βιβλία αλλά και έξω απ’ αυτά, αξίζει να θυμηθούμε τα λόγια του ίδιου του Ψαθά, για το συγκεκριμένο βιβλίο, στο προλογικό του σημείωμα: «Δεν έχει αντιτουρκικό χαρακτήρα το βιβλίο τούτο. Αντιτουρκικό χαρακτήρα έχουν τα ίδια τα γεγονότα, που δείχνουν τους Τούρκους όπως ήσαν και όπως έδρασαν τα χρόνια εκείνα.

Ούτε επιτρέπεται να θυσιάζουμε την ιστορική αλήθεια σε καμιά σκοπιμότητα, όπως, δυστυχώς, καθιερώθηκε να γίνεται απ’ τον καιρό που χαράχτηκε η λεγόμενη ελληνοτουρκική φιλία. Η άστοχη τακτική της αποσιώπησης των γεγονότων της Ιστορίας ήταν ίσως κι ένας απ’ τους λόγους που τόσο άσχημα πορεύτηκε η «φιλία» με τους Τούρκους.

Παραδοσιακές ποντιακές φορεσιές

Να ρίξουμε τον πέπλο της λήθης στο παρελθόν, αλλά να ξέρουμε, όχι να κρύβουμε…».

Το τιμητικό αφιέρωμα στην ΕΣΗΕΑ
Αναφορικά με την τιμητική εκδήλωση που διοργανώνεται τη Δευτέρα η Λένα Νίτσου δεν κρύβει τη συγκίνησή της, σημειώνοντας: «Αισθανόμαστε μεγάλη συγκίνηση και μεγάλη ευθύνη γιατί συντελέσαμε και εμείς να γίνει ένα τέτοιο αφιέρωμα αντάξιο του Δημήτρη Ψαθά». Η ίδια εξαίρει τον ενθουσιασμό με τον οποίο όλοι οι συντελεστές αποδέχτηκαν την πρόταση να συμμετάσχουν στην εκδήλωση, υπογραμμίζοντας ότι ο στόχος δεν ήταν να γίνει ένα φιλολογικό μνημόσυνο, αλλά κάτι παραπάνω απ’ αυτό, μια εκδήλωση ενδιαφέρουσα και πολυσχιδής, όπως άλλωστε και το έργο του Δημήτρη Ψαθά.

Στο αφιέρωμα ο φιλόλογος, κριτικός θεάτρου Κώστας Γεωργουσόπουλος και ο συγγραφέας-δημοσιογράφος Γιώργος Λεονταρίτης θα παρουσιάσουν το βιβλίο και θα αναφερθούν στην προσφορά του Δημήτρη Ψαθά στην δημοσιογραφία και στο θέατρο. Παράλληλα οι ηθοποιοί Δέσποινα Στυλιανοπούλου, Δήμητρα Παπαδοπούλου, Κώστας Κόκλας, Ιεροκλής Μιχαηλίδης, Αλέξανδρος Μπουρδούμης και Τάσος Ράμσης θα διαβάσουν χαρακτηριστικά αποσπάσματα από τη Γη του Πόντου, αλλά και από τα θρυλικά χρονογραφήματά του Δημήτρη Ψαθά, που σημάδεψαν μια ολόκληρη εποχή.

Θυμίζουμε ότι η Δήμητρα Παπαδοπούλου και ο Κώστας Κόκλας θα ζωντανέψουν από τον Οκτώβριο του 2017 στο θέατρο Παλλάς, τη θρυλική ηρωίδα του Ψαθά, τη Μαντάμ Σουσού.

Η κόρη του Μαρία Ψαθά θα διαβάσει έναν ανέκδοτο χαιρετισμό του κατά την πρώτη παρουσίαση της Γης του Πόντου στον Σύλλογο Ποντίων Αλεξανδρούπολης, το 1966.

Η Δέσποινα Βανδή, παιδί του Πόντου και αυτή, αποδεχόμενη με ενθουσιασμό πρόταση της οικογένειας Ψαθάς θα διαβάσει ένα τρυφερό, συγκινητικό απόσπασμα από τις αναμνήσεις του συγγραφέα που περιλαμβάνονται στο πρώτο μέρος της Γης του Πόντου, το οποίο διάλεξε η ίδια.

Η βραδιά θα κλείσει με μια μουσική πινελιά που θα ταξιδέψει τους παρευρισκόμενους στη χαμένη πατρίδα του Δημήτρη Ψαθά, στην αλησμόνητη γη του Πόντου, από τον ταλαντούχο νέο τραγουδιστή Κώστα Αγέρη, ο οποίος θα παίξει λύρα και θα τραγουδήσει ένα αγαπημένο τραγούδι του ξεριζωμού και της ξενιτιάς, Την πατρίδα μ’ έχασα, καθώς και το Για πού το βαλες καρδιά μου.

Κατερίνα Καρύγιαννη

• Οι φωτογραφίες προέρχονται από το αρχείο Μαρίας Ψαθά & Λένας Νίτσου
• Διαβάστε περισσότερα για τη Γενοκτονία των Ποντίων και συγκλονιστικές Μαρτυρίες στις σχετικές ενότητες του pontos-news.gr.