Δύο πιθανά σενάρια για το χαρακτήρα του χώρου στο Πλάσι Μαραθώνα όπου εντοπίστηκε ο τάφος πολεμικών των μυκηναϊκών χρόνων (περίπου 1600 π.Χ.) παρουσιάστηκαν στο πλαίσιο του 11ου Επιστημονικού Συμποσίου «Ανασκαφή και Έρευνα XI», που διοργάνωσε ο Τομέας Αρχαιολογίας και Ιστορίας της Τέχνης του Πανεπιστημίου Αθηνών. Όπως είπε ο καθηγητής Κλασικής Αρχαιολογίας Πάνος Βαλαβάνης, το βασικό ερώτημα που προκύπτει από την αρχαιολογική έρευνα είναι εάν πρόκειται για ηρώο προς τιμή των προγόνων ή για τόπο ηρωολατρείας.
Οι αρχαιολόγοι οδηγούνται στα δύο αυτά σενάρια διότι από τον τάφο έλειπαν τα οστά (εκτός από ελάχιστα υπολείμματα), όχι όμως και τα όπλα του πολεμιστή: βρέθηκαν το ξίφος, το δόρυ, το εγχειρίδιο, το μαχαίρι και τα 13 βέλη του.
Η μεταφορά τους στο συγκεκριμένο σημείο, όπως όλα δείχνουν, έγινε περίπου 1.000 χρόνια μετά το θάνατο του πολεμιστή.
«Η απουσία οστών από την ταφή ενός πολεμιστή της εποχής του Χαλκού, που μας οδήγησε στην υπόθεση ανακομιδής τους εκτός τάφου, είναι το πρώτο ασφαλές στοιχείο», ανέφερε ο Πάνος Βαλαβάνης. Το δεύτερο είναι η κατασκευή στρώσεων λίθου και πηλού επάνω από τμήμα του προϊστορικού νεκροταφείου και της συγκεκριμένης ταφής, πιθανότατα κατά την αρχαϊκή περίοδο (περίπου 700 π.Χ.), στρώσεις οι οποίες, όπως φαίνεται, έγιναν για την εξυγίανση του σημείου και τη δημιουργία πλατφόρμας η οποία ανύψωνε τη θέση.
(Φωτ.: Τμήμα Ιστορίας και Αρχαιολογίας / ΕΚΠΑ)
Ενδιαφέρουσα είναι και η ύπαρξη κυκλικών διαμορφώσεων, σύμφωνα με τον καθηγητή. «Το τρίτο στοιχείο είναι τα κινητά ευρήματα, δηλαδή η ανεύρεση καταλοίπων από οστά ζώων και καρπών, που μαζί με τα αρκετά όστρακα, υστερογεωμετρικά, πρωτοαττικά και κυρίως μελανόμορφα, καθώς και με την κεφαλή πήλινου ειδωλίου του δεύτερου μισού του 6ου αιώνα π.Χ. υποδηλώνουν τη συνεχή χρήση της θέσης για δύο περίπου αιώνες», συμπλήρωσε.
Είναι ανακομιδή οστών σε μια άλλη, μακρινή περιοχή;
«Στην περίπτωση του Μαραθώνα, και με βάση τις πολύ προσεκτικές ανασκαφικές παρατηρήσεις, η απουσία των οστών από τον τάφο συνδέεται με ανακομιδή τους, που γίνεται ταυτόχρονα με την αλλαγή χρήσης του χώρου από ταφικό σε λατρευτικό», υπογραμμίζει ο Πάνος Βαλαβάνης.
Όπως λέει, αν δεχτούμε ότι οι δύο αυτές ενέργειες είναι αλληλένδετες, τότε τα οστά του Μυκηναίου πολεμιστή δεν μεταφέρθηκαν σε άλλο τόπο, όπως του Ορέστη ή του Θησέα, αλλά θα μπορούσαν να είχαν παραμείνει στον ίδιο χώρο, στην πλατφόρμα πάνω από τον τάφο, με σκοπό τον αφηρωισμό του σημαντικού αυτού νεκρού. «Έτσι είναι αναμενόμενο να υποθέσουμε επάνω στην πλατφόρμα μια υπέργεια κατασκευή σε μορφή ηρώου ή υπέργειου ταφικού μνημείου», τονίζει.
(Φωτ.: Τμήμα Ιστορίας και Αρχαιολογίας / ΕΚΠΑ)
Ποιες ανάγκες κάλυπτε η ηρωολατρεία;
«Το γεγονός ότι πολλές από τις εκδηλώσεις ηρωολατρείας απευθύνονται σε ήρωες του μυκηναϊκού παρελθόντος, ή προς νεκρούς πολεμιστές, όπως στην περίπτωσή μας, υποδηλώνει την ανάγκη των εμπνευστών τους, που ήταν οικογένειες, αριστοκρατικά γένη ή ολόκληρες πόλεις-κράτη, να βρουν συμβολικούς προστάτες και μαχητές για τα ευρισκόμενα σε κίνδυνο εδαφικά ή περιουσιακά συμφέροντά τους», εξήγησε ο Πάνος Βαλαβάνης.
Στη συνέχεια έδωσε μια ακόμα μια εκδοχή: Τις συγκρούσεις για τη διεκδίκηση γης. Ο μεγαλύτερος κίνδυνος για τους παλιούς γαιοκτήμονες ήταν η απειλή που δεχόταν η περιουσία τους από ξένους ή από τις κατώτερες κοινωνικές τάξεις.
«Ένας από τους τρόπους άμυνας ήταν και η καταφυγή στην ηρωολατρεία με την επισήμανση του τάφου ενός παλαιού πολεμιστή, την ανακομιδή των οστών του και την ανάδειξή του σε ήρωα προστάτη τους με τη δημιουργία ενός ηρώου ακριβώς πάνω από τον τάφο του. Με τον ίδιο τρόπο τεκμηριώνουν και την αυτοχθονία τους στην περιοχή, ένα άλλο αγαπητό ιδεολογικό όπλο με το οποίο ισχυροποιούνται τέτοιου είδους διεκδικήσεις», κατέληξε.
Το γεγονός ότι κανένα εύρημα στον Τάφο του Πολεμιστή στο Πλάσι δεν χρονολογείται αργότερα από το τέλος του 6ου αι. π.Χ. ή από τις αρχές του 5ου αι. π.Χ. συνδέεται με την εγκαθίδρυση της Δημοκρατίας στην Αθήνα και την άμβλυνση των παθών μεταξύ των κοινωνικών τάξεων, είτε με τη Μάχη του Μαραθώνα, αφού το ιερό που ήταν κοντά στο πεδίο της μάχης προφανώς καταστράφηκε.
