Οι Έλληνες στα Όσκαρ: Από την Παξινού και τον Καζάν, στον «Αστακό» και το «4.1 Miles»

Υποδύθηκε την Πιλάρ, μια φλογερή πατριώτισσα της Ισπανίας, και έτσι το 1944 πήρε το Όσκαρ για το Για ποιον χτυπά η καμπάνα. Έτσι η Κατίνα Παξινού δεν έγινε μόνο η πρώτη Ελληνίδα που κράτησε το χρυσό αγαλματίδιο της Αμερικανικής Ακαδημίας Κινηματογράφου αλλά και η πρώτη μη Αμερικανίδα που απέσπασε την τιμητική αυτή διάκριση.

Μέχρι να φτάσουμε στον φετινό Αστακό του Γιώργου Λάνθιμου και του Ευθύμη Φιλίππου, που διεκδικεί Όσκαρ σεναρίου, αλλά και στο μίνι ντοκιμαντέρ 4.1 Miles της Δάφνης Ματζιαράκη, η Ελλάδα στα 73 χρόνια του θεσμού έχει τη δική της παρουσία με βραβεία σε Έλληνες και ελληνικής καταγωγής καλλιτέχνες και δημιουργούς, και πολλαπλάσιες συμμετοχές.

Το 1960 η Μελίνα Μερκούρη ως Ίλια στο Ποτέ την Κυριακή χάνει το Όσκαρ α’ γυναικείου ρόλου από τη Λιζ Τέιλορ, ωστόσο τα Παιδιά του Πειραιά του Μάνου Χατζιδάκι παίρνουν το βραβείο. Το 1964 είναι η χρονιά του Ζορμπά του Μιχάλη Κακογιάννη. Το φιλμ είναι υποψήφιο για επτά Όσκαρ και τελικά θα αποσπάσει τρία: καλύτερου β’ γυναικείου ρόλου, καλύτερης φωτογραφίας και καλύτερης καλλιτεχνικής διεύθυνσης, βραβείο που θα απονεμηθεί στον Βασίλη Φωτόπουλο.

Κατίνα Παξινού, Τσαρλς Κόμπερν (φωτ.: oscars.org)

Ο Μιχάλης Κακογιάννης ήταν πάλι υποψήφιος το 1962 με την Ηλέκτρα και το 1977 με την Ιφιγένεια. Ο άλλος «συνήθης ύποπτος» στην κατηγόρια της καλύτερης ξενόγλωσσης ταινίας είναι ο Βασίλης Γεωργιάδης. Ο σημαντικός Έλληνας σκηνοθέτης θα διεκδικήσει δυο φορές το Όσκαρ: με τα Κόκκινα φανάρια το 1963 (αλλά βρήκε απέναντί του το 8½ του Φεντερίκο Φελίνι), και με το Χώμα βάφτηκε κόκκινο το 1965.

Η πιο… πολιτική χρονιά για την Ελλάδα είναι το 1969 με το Ζ του Κώστα Γαβρά. Η ταινία θα προταθεί για τρία Όσκαρ (καλύτερης σκηνοθεσίας, καλύτερου διασκευασμένου σεναρίου και καλύτερης φωτογραφίας), ενώ ο Γαβράς θα γράψει το δικό του κεφάλαιο στην ιστορία των κινηματογραφικών βραβείων με το Όσκαρ διασκευασμένου σεναρίου για τον Αγνοούμενο, ταινία για την οποία ήταν υποψήφιος και ο Τζακ Λέμον.

Κώστας Γαβράς (φωτ.: oscars.org)

Στο μεταξύ η θρυλική ενδυματολόγος Θεώνη Βαχλιώτη-Όλντριτζ, μετά τις υποψηφιότητες με το Ποτέ την Κυριακή και τη Φαίδρα, τελικά το 1974 θα πάρει το Όσκαρ για τον Υπέροχο Γκάτσμπι με τον Ρόμπερτ Ρέντφορντ στον ομώνυμο ρόλο. Το 1982 ο Βαγγέλης Παπαθανασίου θα συνεχίσει την παράδοση του Μάνου Χατζιδάκι κερδίζοντας το βραβείο για τους Δρόμους της φωτιάς και μία υποψηφιότητα για το Blade Runner.

Ο Ελία Καζάν των τριών Όσκαρ (σκηνοθεσίας το 1947 για το Συμφωνία Κυρίων και το 1955 για το Λιμάνι της Αγωνίας, και το 1999 για το σύνολο του έργου του), και των πέντε υποψηφιοτήτων (τρεις για το America, America και δύο για το Ανατολικά της Εδέμ) έγραψε το όνομά του στους ελληνικής καταγωγής «εκλεκτούς» της Αμερικανικής Ακαδημίας Κινηματογράφου.

O Ελία Καζάν κερδίζει το Όσκαρ σκηνοθεσίας (1955)

Ο άλλος είναι ο πιονέρος του αμερικάνικου ανεξάρτητου σινεμά Τζον Κασσαβέτης, ο οποίος κέρδισε την πρώτη του υποψηφιότητα το 1967 ως ηθοποιός και όχι ως σκηνοθέτης για την ταινία Και οι 12 ήταν καθάρματα. Η χρονιά του ως δημιουργός είναι το 1968 με τα Πρόσωπα, ταινία που κέρδισε τρεις υποψηφιότητες (καλύτερου σεναρίου, καλύτερου β’ ανδρικού και καλύτερου β’ γυναικείου ρόλου). Θα ακολουθήσουν δύο υποψηφιότητες το 1974 για το Μια γυναίκα εξομολογείται, και μία υποψηφιότητα α’ γυναικείου ρόλου το 1980 για το Γκλόρια.

Το 1962 ο Ελληνοαμερικανός Τζορτζ Τσακίρης απέσπασε το Όσκαρ β’ ανδρικού ρόλου για το μιούζικαλ West side story. Στην κατηγορία των ξενόγλωσσων ταινιών έχουν βραβευθεί ο ελληνοαμερικανός Ντιν Ταβουλάρις για την καλλιτεχνική διεύθυνση στον Νονό ΙΙ (1974), και η ελληνοαμερικανίδα Ολυμπία Δουκάκη για το Κάτω από τη λάμψη του Φεγγαριού (1984).

Αλεξάντερ Πέιν(φωτ.: EPA / Felix Hoerhager)

Στη νεότερη γενιά βρίσκουμε δύο ονόματα: τον Αλεξάντερ Πέιν Παναγιωτόπουλο και τον Τζορτζ Μίλερ, τον ελληνικής καταγωγής Αυστραλό σκηνοθέτη που κέρδισε το Όσκαρ για την ταινία κινουμένων σχεδίων Happy Feet, ήταν υποψήφιος για το Λορέντσο, ενώ απέσπασε δέκα υποψηφιότητες για την τελευταία συνέχεια του Μαντ Μαξ.

H ευαίσθητη ματιά του Αλεξάντερ Πέιν αναγνωρίστηκε από το 1999 με μια υποψηφιότητα καλύτερου διασκευασμένου σεναρίου για το Σκάνδαλα στα θρανία. Το Πλαγίως θα αποσπάσει πέντε υποψηφιότητες, κι αυτή τη φορά το Όσκαρ διασκευασμένου σεναρίου θα γίνει δικό του, όπως και για την ταινία Οι απόγονοι. Η Νεμπράσκα θα διεκδικήσει έξι βραβεία – ένα από αυτά είναι για τον ελληνικής καταγωγής διευθυντή φωτογραφίας Φαίδωνα Παπαμιχαήλ.

Αλεξάντερ Ντεσπλά (φωτ.: EPA / Paul Buck)

Τις περισσότερες υποψηφιότητες στην κατηγορία (συνολικά επτά) έχει πάντως ο ελληνογάλλος Αλεξάντερ Ντεσπλά. Ό,τι δεν κατάφερε το 2006 με τη Βασίλισσα, το 2008 με την Απίστευτη ιστορία του Μπένζαμιν Μπάτον, το 2009 με τον Απίθανο κύριο Φοξ, το 2010 με την Ομιλία του βασιλιά, το 2012 με το Επιχείρηση: Argo, και το 2013 με τη Φιλουμένα, το κατάφερε το 2014 με το The Grand Budapest Hotel.