Το πιο εμβληματικό αντικείμενο του ποντιακού πολιτισμού, φιλοτεχνημένο από τον καλλιτέχνη Παναγιώτη Τανιμανίδη, κοσμεί τον ισόγειο χώρο του κτηρίου της Aegean Oil στον Πειραιά και είναι αφιερωμένο στον Ζώρα του Πόντου. Ένα πραγματικό έργο τέχνης η λύρα, αγκαλιάζει τη νέα ζωή και αποδίδει, μέσα από μικρογραφίες σπιτιών και αντικειμένων καθημερινής χρήσης, «Το λασπωμένο όνειρο της προσφυγιάς 1920-1939: Πειραιάς-Κοκκινιά-Δραπετσώνα». Ο Π. Τανιμανίδης γράφει τις σκέψεις του για τη «Λύρα» αποτίνοντας φόρο τιμής στους «Αγγέλους του Πόντου»:
Με καράβι το σώμα της λύρας ανταμώσαμε νηστικοί και ξυπόλυτοι ένα χάραμα τ’ Αυγούστου το ’22 στις λάσπες της Κοκκινιάς και της Δραπετσώνας· εδώ μας πέταξαν… Δεν πρόλαβαν να σκεφτούν τι έγινε – ξεριζωμός, αρπαγή της περιουσίας, βιασμοί, σκοτωμοί χιλιάδες, όλα τα χρυσαφικά για μια θέση στο κατάστρωμα στα πλοία των «συμμάχων» και σε τρεις μέρες εδώ, στις λάσπες του Πειραιά.
Μια «εφιαλτική εκδρομή» και ύστερα παράγκα, λαμαρίνα, λάσπη, τα μωρά να τα κοιμίζουν μες στα καφάσια απ’ τα φρούτα, να κόβουν στα δυο τα παλιά μικρά βαρέλια και να τα κάνουν κούνιες για τα μωρά, και στα μεγάλα τα βαρέλια να κόβουν τον πάτο και να κοιμούνται μέσα 2-3 αδελφάκια μαζί για να μην κρυώνουν και να μη βρέχονται…
Σπίτια φτιαγμένα απ’ το τίποτα, σπίτια φτιαγμένα με το τίποτα, νοικοκυριά που στήθηκαν με τα «ψέματα», παράγκες που κουρνιάσανε τα όνειρα των «προσφύγων αγγέλων» με τα λαμαρινένια και τα λασπωμένα φτερά. Ζύμωσαν τη λάσπη με το τραγούδι στη θέση του τσιμέντου και του ασβέστη, κι έτσι ξημέρωσε η αρχιτεκτονική της ανάγκης.
Απ’ τα αρχοντικά τους στα παραπήγματα, κι απ’ τα χαλιά στα χώματα, κι απ’ τις ευωδιαστές κουζίνες στους άδειους τετζερέδες… Έτσι άρχισε ο «Γολγοθάς» της επιβίωσης· την «προσφυγιά» την θέλανε στη σκιά της ζωής, περιθωριοποιημένα φτηνά εργατικά χέρια.
Μα οι «άγγελοι του Πόντου» κέρδισαν τη μάχη της επιβίωσης γιατί κουβάλησαν μαζί τους όλο το Ελληνικό Βυζάντιο, τη μουσική τους, το ιδίωμα της γλώσσας τους, την ταπητουργία, την υφαντουργία, την κουζίνα τους, και μετεξέλιξαν τον πολιτισμό της σκελετωμένης Ελλάδας σε πανσπερμία χρωμάτων, ήχων, σκέψης, γεύσης, πυγμής…
Κι είχαν στη θέση της καρδιάς τη λύρα.
Κι είχε το σχήμα της καρδιάς τους τη λύρα…
Δεν είναι τυχαίο που στα πλοία της «επιστροφής» οι άνδρες είχαν κρυμμένη στον κόρφο τους τη λύρα, γιατί ξέραν ότι δεν θα υπάρξει επιστροφή, ενώ οι γυναίκες είχαν ραμμένα στο μεσοφόρι τους τα κλειδιά απ’ τα σπίτια που άφησαν πίσω γιατί είχαν την ελπίδα της επιστροφής πίσω στην «πατρίδα»…
Η λύρα ήταν το σημείο τομής όλου του ποντιακού πολιτισμού, που ένωνε τις μνήμες με τους αγώνες, τις λάσπες με το άγνωστο, τον ουρανό με τη φωτιά, κι ατσάλωνε ψυχές και χέρια, μορφόπλασε την ψυχολογία προς τη ζωή προς την «πυρρίχιο νίκη»· ξανά ζωή αλλιώς…
Γι’ αυτό και το έργο έχει το σχήμα της λύρας, όπου μέσα της αναπτύσσεται το πέρασμα απ’ το «πέταμα» στο «πέταγμα»…
Η «επιδερμίδα» του έργου είναι το χαλί της εποχής εκείνης, γιατί μ’ αυτά τα χαλιά ήταν στρωμένα όλα τα σπίτια των Ελλήνων του Πόντου, ένα πολύ-πολύ σημαντικό κομμάτι του πολιτισμού του Πόντου, επειδή από αρχαιοτάτων χρόνων έως το ’22 όλο το χαλί που παρήγετο σ’ όλη τη Μικρά Ασία, Ανατολία, Πόντο ήταν από ελληνικά χέρια, ένα άλλο ανεξερεύνητο σημείο του ελληνικού πολιτισμού, που δεν έχει ψάξει η Ελλάδα και οι γείτονες το παρουσιάζουν για δικό τους πολιτισμό.
Στα σπλάχνα της η «λύρα» μου κρύβει την αρχιτεκτονική της λασπωμένης ανάγκης, την παραγκούπολη μιας προσφυγικής γειτονιάς με τα παιδιά με τ’ άδεια πιάτα που ζώστηκαν το κάρο της Ελλάδας στην κακοτράχαλη ανηφοριά της το ’22.
Αυτά τα παιδιά τα στεφανώνω με τις παλέτες μου που ’χουν πάνω τους τα κλειδιά των σπιτιών του Πόντου που ’μειναν πίσω, και φυλάσσονταν χρόνια και χρόνια στα εικονοστάσια με τ’ όνειρο της επιστροφής…
Το έργο μου είναι ένα κεράκι στη μνήμη αυτών των παιδιών, λίγο νεράκι στο χώμα αυτής της «παλιάς φωτογραφίας», γιατί ο ξεριζωμός του Πόντου δεν είναι μια «παλιά φωτογραφία» συνωστισμένων ανθρώπων στο λιμάνι…
Το έργο μου «Η λύρα» δεν είναι μια κιβωτός μνήμης, μα το ακόντιο που πέταξαν αυτοί οι άνθρωποι ψηλά για τη νίκη και τον ουρανό…
Το λασπωμένο όνειρο της Κοκκινιάς και της Δραπετσώνας του ’22 συνεχίζει τον πυρρίχιό του…
Παναγιώτης Τανιμανίδης
- Αναδημοσίευση από τον τόμο της Ένωσης Ποντίων Πειραιώς-Κερατσινίου-Δραπετσώνας, Από τον Πόντο και τη Μικρασία στον Πειραιά, εδώ… στη Δραπετσώνα, εκδ. Ινφογνώμων, Δραπετσώνα 2016.
