Η γνωριμία με τον Βασίλειο Δαφνοπατίδη, κατά την παρουσίαση του βιβλίου του Καραμανλίδικη Βιβλιογραφία 1718-1929, στάθηκε αφορμή για μια ενδιαφέρουσα συνάντηση μαζί του. Μια συζήτηση που περιστράφηκε γύρω από εκείνο το κομμάτι του χριστιανικού πληθυσμού της Μικράς Ασίας στην Καραμανία (περιοχή που περιλαμβάνει τμήματα της Λυκαονίας, της Μεγάλης Φρυγίας, της Παμφυλίας, της Ισαυρίας, της Καππαδοκίας, της Κιλικίας), όπου αναπτύχθηκε μια παράξενη γλωσσική ιδιομορφία: η ομιλία στα τουρκικά αλλά η γραφή με ελληνικούς χαρακτήρες! Τι είναι λοιπόν τα καραμανλίδικα; Είναι Έλληνες οι Καραμανλήδες;
Μιλά στο pontos-news.gr ο Κωνσταντινουπολίτης ερευνητής που ξεκίνησε το 2011 τη συστηματική μελέτη της καραμανλίδικης βιβλιογραφίας, την οποία αναθεώρησε και εμπλούτισε με προσθήκες νέων τίτλων.
Καραμανλίδικο από τη συλλογή της Βιβλιοθήκης της Ακαδημίας Αθηνών
Να ξεκινήσουμε με μια εισαγωγή, ειδικότερα για όσους δεν γνωρίζουν. Τι είναι τα καραμανλίδικα;
Είναι μια ιδιαίτερη γραφή που αναπτύχθηκε κυρίως στην περιοχή της Καππαδοκίας. Εκεί υπήρχαν ελληνόφωνοι χριστιανοί ορθόδοξοι αλλά και τουρκόφωνοι. Οι χριστιανοί ορθόδοξοι ήταν κυρίως στη Σινασό και κάποιες άλλες περιοχές εκεί κοντά, ενώ οι τουρκόφωνοι βρίσκονταν πιο ανατολικά. Ο μητροπολίτης Ναυπάκτου και Άρτης Νεόφυτος Μαυρομμάτης, ο οποίος ήταν από την Πάρο αλλά παρέμεινε για πολλά χρόνια στην Κωνσταντινούπολη ως Συνοδικός, έγραψε το πρώτο καραμανλίδικο βιβλίο Απάνθισμα της Χριστιανικής Πίστεως – Κιουλζάρι Ιμάνι Μεσιχί το 1718. Βλέποντας τη συρρίκνωση του ελληνισμού στην ευρύτερη περιοχή της Καππαδοκίας, θεώρησε σωστό να γράψει ένα απάνθισμα της χριστιανικής πίστεως, το οποίο είναι δίγλωσσο. Από τη μια πλευρά είναι στην ελληνική και από την άλλη είναι γραμμένο στην τουρκική αλλά με ελληνικούς χαρακτήρες. Οι Καππαδόκες μιλούσαν τουρκικά, όμως στη γραφή χρησιμοποιούσαν ελληνικούς χαρακτήρες.
Καραμανλίδικα βιβλία από τη συλλογή της Βιβλιοθήκης της Ακαδημίας Αθηνών
Αυτό γιατί το έκαναν;
Εξ ανάγκης το έκαναν, ως «άμυνα» στην πίεση των Οθωμανών για αλλοίωση της εθνικής συνείδησης και του θρησκευτικού φρονήματος. Είχαν ελληνική συνείδηση κατ’ εμέ. Κάποιοι τους θεωρούν χωρίς ταυτότητα, δηλαδή ναι μεν είναι χριστιανοί ορθόδοξοι όχι όμως και Έλληνες. Αυτό που εγώ έχω διαπιστώσει μέσα από την έρευνά μου είναι ότι αυτοί οι άνθρωποι είναι ακραιφνείς Έλληνες. Δεν μπορώ να θεωρήσω Τούρκους τους Καραμανλήδες που γνώρισα και ένιωθαν Έλληνες. Δυστυχώς εδώ στην Ελλάδα βλέπουμε να ξεχωρίζουν αυτά για ευνόητους λόγους. Έχω συζητήσει το θέμα εκτενώς με πολλούς φίλους, γνήσιους Καραμανλήδες με ρίζες από εκείνα τα μέρη, ανθρώπους με σπουδαία παιδεία και γνώσεις. Όλοι τους έλεγαν ότι αισθάνονται Έλληνες. Μπορεί οι πρόγονοί τους να μιλούσαν τουρκικά, αλλά αισθάνονταν Έλληνες.
Ο Βασίλειος Δαφνοπατίδης μιλά για τους Καραμανλήδες
Μιλήστε μας για την έρευνα που κάνατε για τις ανάγκες αυτού του βιβλίου.
Στην πορεία αυτής της έρευνας που κράτησε τέσσερα και πλέον χρόνια, χωρίς καμία βοήθεια ούτε οικονομική ούτε πνευματική, βρήκα σε πολλά μέρη της Ελλάδας κλειστές πόρτες. Ακόμη και οι ίδιοι οι Καραμανλήδες δεν βοήθησαν όσο περίμενα για να εμπλουτίσω αυτήν τη βιβλιογραφία. Γύρισα την Ελλάδα από άκρη σε άκρη, τρεις φορές. Κατέγραψα 584 τίτλους βιβλίων στα καραμανλίδικα, που υπάρχουν σε διάφορες βιβλιοθήκες στην Ελλάδα, σε ιδρύματα της Κωνσταντινούπολης και σε ιδιωτικές συλλογές. Πιστεύω ότι αν αυτή η έρευνα ολοκληρωνόταν χωρίς τις δυσκολίες που συνάντησα –κυρίως σε συλλογές ιδιωτών γιατί όλες τις βιβλιοθήκες της Ελλάδας τις έχω οργώσει–, θα ήταν δυνατό να εντοπιστούν κι άλλοι τίτλοι. Υπολογίζω τουλάχιστον 600 με 650 βιβλία στο σύνολο.
O Β. Δαφνοπατίδης στην παρουσίαση του βιβλίου του, που διοργανώθηκε
από το Σωματείο Ελλήνων Υπηκόων Απελαθέντων εκ Τουρκίας
Αν τα διαχωρίζαμε σε θεματικές κατηγορίες, ποια είναι η κυρίαρχη;
Κυρίως είναι θεολογικά βιβλία, σε ποσοστό 50%.
Άρα έχουμε να κάνουμε κυρίως με το πεδίο της πίστης;
Ναι, έτσι είναι. Από τις μεταφράσεις που έχω κάνει στα καραμανλίδικα, και ειδικότερα διάφορα κεφάλαια ιστορικών θεμάτων, από κει βλέπω ας πούμε τον τρόπο σκέψης των Καραμανλήδων. Δεν ήταν μόνο χριστιανοί ορθόδοξοι. Ήταν και Έλληνες. Επίσης, στα ντοκιμαντέρ που έδειξα στις παρουσιάσεις του βιβλίου, βλέπουμε καθαρά ότι κάνουν παρελάσεις με ελληνικές σημαίες και διάφορα άλλα ντοκουμέντα που το επιβεβαιώνουν.
Να πω επίσης ότι το βιβλίο μου αποτελεί αναθεώρηση και προσθήκη των πρώτων βιβλιογραφιών καραμανλίδικων βιβλίων που έγιναν στην Ελλάδα, αρχικά από δύο εργαζόμενους του Γαλλικού Ινστιτούτου Βυζαντινών Σπουδών, τους Sévérien Salaville και Eugène Dalleggio και στη συνέχεια από την Ευαγγελία Μπαλτά, διευθύντρια του τομέα νεοελληνικών ερευνών του Ιδρύματος Εθνικών Ερευνών.
Έχω βρει γύρω στα 70 βιβλία που δεν έχουν καταγραφεί από τις προηγούμενες προσπάθειες.
Εκτός των βιβλίων κατέγραψα και ενδεικτικό λεξιλόγιο, καραμανλίδικο: 2.000 λέξεις και λήμματα. Εν συνεχεία, σε άλλο κεφάλαιο βρίσκεται η ελληνική που χρησιμοποιούσαν οι Καραμανλήδες στους τίτλους των θεολογικών βιβλίων. Σε άλλο κεφάλαιο υπάρχουν προσευχές εις την καραμανλίδικη όπως το «Άγιος ο Θεός», «Δόξα Πατρί» «Φως ιλαρόν», το «Πιστεύω», το «Βασιλεύ Ουράνιε», το «Πάτερ ημών», κ.ά.
Τα περισσότερα βιβλία πού έχουν τυπωθεί;
Κυρίως στα τυπογραφεία της Κωνσταντινούπολης. Αλλά τα γράφω αναλυτικά μέσα στο βιβλίο, σε έναν πίνακα με χρονολογική σειρά. Υπάρχουν εκδόσεις από διάφορες πόλεις. Σκεφτείτε ότι έχω καταγράψει μια έκδοση του 1924 από τυπογραφείο στο Μπρούκλιν της Νέας Υόρκης! Σε άλλο κεφάλαιο παρουσιάζω καραμανλίδικες αφιερώσεις, σε άλλο υπάρχουν εικόνες, σε άλλο έγγραφα και επιστολές, συναλλαγματικές κτλ. Ακόμη και κέντημα στα καραμανλίδικα βρήκα, και ένα χειρόγραφο Ευαγγέλιο του 1742!
Θεολογικό καραμανλίδικο από τη Βιβλιοθήκη της Ακαδημίας Αθηνών
Το δικό σας βιβλίο πού απευθύνεται;
Ειδικότερα σε ερευνητές και συλλέκτες, και γενικά σε όποιον θέλει να ασχοληθεί με αυτό το κομμάτι του ελληνισμού. Θα βρει πού βρίσκεται κάθε βιβλίο, σε ποια συλλογή, σε ποια βιβλιοθήκη, αν είναι σε ψηφιακή μορφή κτλ.
Tο βιβλίο του Β. Δαφνοπατίδη
Φαντάζομαι και για τους απόγονους των Καραμανλήδων θα έχει ένα ενδιαφέρον.
Η αλήθεια είναι όχι όσο θα περίμενα. Υπήρξε κάποιο ενδιαφέρον. Να πω ενδεικτικά ότι πριν από λίγο καιρό μου έστειλαν ένα μέιλ από την Νεάπολη της Καππαδοκίας, το Νέβσεχιρ. Ήταν ένας καθηγητής ο οποίος έμαθε για τη βιβλιογραφία και έκανε κι αυτός μια έρευνα εκεί για τα βιβλία που υπάρχουν στην Ελλάδα. Πράγματι, μετά από μερικές ημέρες ήρθε κάποιος κύριος από την Καππαδοκία και πήρε μερικά βιβλία μου για να του τα παραδώσει. Προγραμματίζω επίσης να πάω σε μια βιβλιοθήκη των Ιωαννίνων να κάνω μια παρουσίαση, είναι ένα μέρος της Ελλάδας όπου υπάρχουν Καραμανλήδες, στη Θεσσαλονίκη επίσης, στο ΙΜΧΑ (Ίδρυμα Μελετών Χερσονήσου του Αίμου). Γενικά πάντως υπάρχει ενδιαφέρον, όχι τόσο από ιδιώτες αλλά κυρίως από ιδρύματα και βιβλιοθήκες.
Από τη μακρόχρονη έρευνα που κάνατε, θα ήθελα να μου πείτε ποιο είναι το στοιχείο που σας έκανε τη μεγαλύτερη εντύπωση.
Αυτό που έχω να τονίσω είναι πως η Καππαδοκία έχει σπουδαίο πολιτισμό αλλά δυστυχώς αποκόμισα την εντύπωση ότι οι Καππαδόκες δεν είναι μονιασμένοι, δεν είναι μια γροθιά ώστε να μπορέσουν να αναδείξουν αυτόν τον πολιτισμό και να τον κάνουν ευρύτερα γνωστό στον κόσμο. Με κάλεσαν σε δύο ανταμώματα Καππαδοκών, το 2012 και το 2013, το ένα στο Κιλκίς και το άλλο στη Νεοκαισάρεια των Ιωαννίνων. Δυστυχώς, αυτό που κατάλαβα είναι ότι δεν ήταν συγκεντρώσεις κυρίως για τον πολιτισμό, αλλά αντίθετα μια ευκαιρία για να έρθουν κοντά κάποιοι άνθρωποι, να χορέψουν, να τραγουδήσουν, και κάποιοι άλλοι να αυτοπροβληθούν. Εκεί ήρθα σε επαφή με διάφορους συλλόγους και ζήτησα βοήθεια με υλικό για το βιβλίο. Αλλά πήρα μόνο υποσχέσεις. Παρότι δεν είμαι από την Καππαδοκία, εντούτοις προσπάθησα να κάνω όσο το δυνατόν πιο πλήρη καταγραφή αυτών των στοιχείων που βρήκα.
Τμήμα από τη συλλογή της Βιβλιοθήκης της Ακαδημίας Αθηνών
Αυτό το κομμάτι του πολιτισμού της Μικρασίας, εκεί στην Καππαδοκία, πώς θα το χαρακτηρίζατε;
Το θεωρώ ένα από τα σημαντικά κομμάτια του ελληνισμού. Δεν μπορούμε να το αμφισβητήσουμε αυτό. Εδώ ξένοι κάνουν μελέτες για την Καππαδοκία· πανεπιστήμια του εξωτερικού ασχολούνται με την καραμανλίδικη γραφή. Δεν λέει κάτι αυτό; Συγκριτικά με αυτούς, εμείς εδώ δεν κάνουμε τίποτα.
Πιστεύετε ότι υπάρχει κίνδυνος να «χαθεί» αυτό το κομμάτι του ελληνισμού;
Δεν χάνεται, αλλά το θέμα είναι να ασχοληθούμε περισσότερο, να το αναδείξουμε.
Πού συναντάμε, ως επί το πλείστον, Καραμανλήδες στη Ελλάδα;
Κυρίως στη βόρεια Ελλάδα – Θεσσαλονίκη, Γιαννιτσά και διάφορα άλλα μέρη. Με την ευκαιρία να σας πω ότι υπάρχουν και προτεστάντες Καραμανλήδες στην Καππαδοκία. Το 19ο αιώνα κατέκλυσαν μισιονάριοι τη Μικρασία, μπορούσαν να προσηλυτίσουν πιο εύκολα τους χριστιανούς ορθόδοξους έναντι των μουσουλμάνων. Στα Γιαννιτσά, ας πούμε, υπάρχει χωριό, ο Νέος Μυλότοπος, που έχει προτεστάντες. Το βλέπουμε άλλωστε και σε διάφορα καραμανλίδικα βιβλία που έχουν εκδοθεί στην Αγγλία, την Αμερική και αλλού, είναι από προτεστάντες.
Βέβαια, να πούμε κι αυτό: οι μουσουλμάνοι θεωρούν ότι οι Καραμανλήδες ήταν Τούρκοι.
Δυστυχώς, όμως, και κάποιοι Έλληνες παίζουμε το παιχνίδι τους. Γι’ αυτό δεν τους δίνουμε και ταυτότητα. Και λέμε μόνο ότι είναι χριστιανοί ορθόδοξοι. Φίλοι μου Καραμανλήδες μού τονίζουν ότι οι πατεράδες και οι παππούδες τους το βροντοφώναζαν ότι ένιωθαν Έλληνες. Εγώ γιατί να μην το δεχθώ αυτό; Γιατί δηλαδή δεν ήταν Έλληνες; Επειδή δεν μιλούσαν ελληνικά; Οι συγκυρίες και οι καταστάσεις τούς ανάγκασαν να μιλούν την τουρκική. Σκεφτείτε ότι δεν υπήρχαν ελληνικά σχολεία στην Καππαδοκία ώστε να ανθήσει και να ευδοκιμήσει ο ελληνισμός.
Η Ειρήνη Τσούρη, προϊσταμένη της Βιβλιοθήκης της Ακαδημίας Αθηνών, μιλά για τη συλλογή των καραμανλίδικων
Στη Βιβλιοθήκη της Ακαδημίας Αθηνών υπάρχει μια αξιόλογη συλλογή καραμανλίδικων. Εσείς συνεργαστήκατε για την ψηφιοποίηση αυτού του πολιτιστικού θησαυρού…
Μου είχαν προτείνει πέρσι το καλοκαίρι να συμμετάσχω στο έργο της ψηφιοποίησης των καραμανλίδικων βιβλίων που υπάρχουν στη Βιβλιοθήκη της Ακαδημίας Αθηνών. Πήρα μέρος στην προσπάθεια που έγινε. Είχα εξαιρετικούς συνεργάτες εκεί, κι αυτό οφείλω να το πω. Δεν ήταν εύκολη δουλειά. Είχε πολλές διορθώσεις, λεπτομέρειες – κράτησε αρκετά αλλά έγινε ένα σημαντικό έργο.
Ζήσατε ένα μεγάλο μέρος της ζωής σας στην Πόλη, έτσι δεν είναι;
Γεννήθηκα στην Κωνσταντινούπολη. Φοίτησα στο Ζωγράφειο Λύκειο. Μπήκα στο Πολυτεχνείο, σπούδασα αρχιτέκτονας-μηχανικός και δούλεψα σε μια από τις μεγαλύτερες κατασκευαστικές εταιρείες της Τουρκίας. Δυστυχώς με τα γεγονότα της Κύπρου το 1974 αναγκάστηκα να εγκαταλείψω την Κωνσταντινούπολη και να έρθω στην Ελλάδα.
Πώς ήταν η εγκατάσταση στην Ελλάδα; Αντιμετωπίσατε δυσκολίες;
Θα σας πω μόνο αυτό: επαγγελματικά εκεί ήμουν δήμαρχος, κι εδώ όταν ήρθα κλητήρας. Η σύζυγός μου ήταν καθηγήτρια στην Κωνσταντινούπολη. Εδώ δεν την διόριζαν όταν ήρθαμε, παρά το γεγονός ότι υπήρχε διαβαθμισμένη θέση. Όταν πηγαίναμε στο υπουργείο, μας έλεγαν: Ο παπάς κι ο δάσκαλος τελευταίοι. Τελικά, το 1983 διορίστηκε σε σχολείο στο Ζεφύρι. Εγώ ξεκίνησα το 1986 να ασχολούμαι με τη διδασκαλία της τουρκικής γλώσσας. Δίδαξα στην Πολεμική Αεροπορία, στο Ιόνιο Πανεπιστήμιο, στο Εθνικό και Καποδιστριακό Πανεπιστήμιο Αθηνών, καθώς και σε στελέχη διαφόρων υπουργείων. Επίσης, συμμετείχα σε επιτροπές αξιολόγησης γλωσσικής επάρκειας του υπουργείου Παιδείας και του υπουργείου Εθνικής Άμυνας. Το 2011 με την κυρία Χριστίνα Σανλίογλου γράψαμε ένα βιβλίο με την τουρκική γραμματική στα ελληνικά.
Κείμενο, φωτογραφίες, βίντεο: Χρήστος Τέλιος.
- Ευχαριστούμε την προϊσταμένη της Διεύθυνσης Βιβλιοθήκης της Ακαδημίας Αθηνών «Ιωάννης Συκουτρής», Ειρήνη Τσούρη, για την άδεια φωτογράφισης στη συλλογή των καραμανλίδικων βιβλίων.
