Η επέμβαση της Τουρκίας στην Κύπρο στις 20 Ιουλίου 1974 δεν ήταν μια αυτόνομη και σπασμωδική αντίδραση στο πραξικόπημα της 15ης Ιουλίου, αλλά ούτε και το πραξικόπημα της 15ης Ιουλίου ήταν μια αυτόνομη και σπασμωδική ενέργεια της χούντας για να ξεφορτωθεί τον Μακάριο. Ήταν και τα δύο όψεις του ίδιου νομίσματος με σκοπό την κατάλυση της Κυπριακής Δημοκρατίας και την εμπέδωση συνθηκών ηγεμονικού ελέγχου στο νησί από ΝΑΤΟϊκές δυνάμεις. Μαέστρος αυτού του σχεδίου, ο Αμερικανός υπουργός Εξωτερικών Χένρι Κίσινγκερ. Φυσικά το σχέδιο δεν εξελίχθηκε ακριβώς όπως θα ήθελαν αυτοί που είχαν συμμετοχή στην υλοποίησή του. Όπως και να ’χει, στην πολιτική αρκετές φορές οι συνέπειες των πράξεων των πολιτικών δρώντων ξεφεύγουν από αυτό που αρχικά επιδίωκαν.
Σαράντα ένα χρόνια μετά την τραγωδία, όμως, οι ψηφίδες του παζλ έχουν συμπληρωθεί και μπορούμε να δούμε την εικόνα με νηφαλιότητα, με ωριμότητα σκέψης και χωρίς συναισθηματισμούς.
Ο δικτάτορας Ιωαννίδης σε συνάντησή του στις 27 Ιουνίου του 1974 με εκπροσώπους της αμερικανικής κυβέρνησης τους ανακοίνωσε τα σχέδιά του για ανατροπή του Μακαρίου. Φέρεται μάλιστα να συναντήθηκε με τον αρχηγό της CIA στην Αθήνα, Πίτερ Κορομηλά. Αυτοί δεν τον απέτρεψαν, και σύμφωνα με τα μέχρι τώρα στοιχεία τον προέτρεψαν να προβεί στο πραξικόπημα, υποσχόμενοι ότι θα πείσουν την Τουρκία να περιορίσει σε λογικό πλαίσιο τις αντιδράσεις της και συνεπώς το ποσοστό του εδάφους που θα καταλάμβανε. Πιθανότατα του υποσχέθηκαν ότι θα μπορούσε η λύση του Κυπριακού να πάρει τη μορφή διπλής ένωσης μεταξύ Τουρκίας και Ελλάδας.
Ο δικτάτορας προέβη στο πραξικόπημα πιστεύοντας ότι θα πετύχαινε το στόχο του και θα έμπαινε στο πάνθεον των μεγάλων Ελλήνων ηγετών ως ο άνδρας που ένωσε την Κύπρο με την Ελλάδα. Ο άφρων Ιωαννίδης πίστεψε ότι οι Αμερικανοί θα τηρούσαν το λόγο τους. Ανάλογες διευθετήσεις έγιναν μεταξύ ΗΠΑ και Τουρκίας. Τώρα ποιος, γιατί, και κάτω από ποιες συνθήκες δεν τήρησε τις υποσχέσεις του –με αποτέλεσμα η Τουρκία να καταλάβει σχεδόν την μισή Κύπρο–, οι Αμερικανοί ή οι Τούρκοι, δεν είμαι σε θέση να γνωρίζω.
Αυτό που έχει σημασία πάντως είναι ότι ο Κίσινγκερ και οι αμερικανικές μυστικές υπηρεσίες πίστευαν ότι το πραξικόπημα ήταν μια χρυσή ευκαιρία να απαλλαγούν από τον Μακάριο και να εδραιώσουν γερά την παρουσία δύο ΝΑΤΟϊκών συμμάχων στην Κύπρο, της Ελλάδας και της Τουρκίας. Πίστευαν ότι με αυτό τον τρόπο θα εξοβέλιζαν το ενδεχόμενο αύξησης της σοβιετικής επιρροής στο νησί.
Πυρηνικός ανταγωνισμός
Πρέπει να σημειωθεί ότι ο ψυχροπολεμικός πυρηνικός ανταγωνισμός μεταξύ ΗΠΑ και ΕΣΣΔ διαδραμάτισε πολύ σημαντικό ρόλο στην κυπριακή τραγωδία, καθώς η πρόσβαση στις πληροφορίες που συνέλεγαν οι κατασκοπευτικές βάσεις στην Κύπρο διασυνδεόταν με τη δυνατότητα της Δύσης να παρακολουθεί τις σοβιετικές δραστηριότητες – και συνεπώς να διατηρεί την πυρηνική της υπεροχή επί των Σοβιετικών με τη δυνατότητα πρώτου πυρηνικού πλήγματος (first strike capability) και αποτροπής ενός τέτοιου πλήγματος από σοβιετικής πλευράς.
Στην Κύπρο υπήρχαν προηγμένα κατασκοπευτικά συστήματα OTH (με εμβέλεια πέραν του ορίζοντα – Over The Horizon), που ήταν εντεταλμένα για την παρακολούθηση των σοβιετικών πυρηνικών δυνάμεων και δοκιμών.
Μετά τον αραβοϊσραηλινό πόλεμο του Γιομ Κιπούρ τον Οκτώβριο του 1973 η εμπιστοσύνη ΗΠΑ και Βρετανίας κλονίστηκε όταν η τελευταία αρνήθηκε τη χρήση των βάσεών της στους Αμερικανούς για ανεφοδιασμό των Ισραηλινών. Τόσο σημαντικές θεωρούνταν για τους Αμερικανούς οι κυπριακές κατασκοπευτικές βάσεις, που όταν άρχισαν οι εχθροπραξίες τον Ιούλιο του 1974 σκέφτηκαν να αποβιβάσουν στρατεύματα για την προστασία τους.
Στις 20 Ιουλίου ο δικτάτορας αναφώνησε το γνωστό «Με εξαπατήσατε, θα κηρύξω πόλεμο εναντίον της Τουρκίας». Ήταν όμως αργά. Η αντίστροφη μέτρηση για την καταστροφή της Κύπρου είχε αρχίσει.
Η αμερικανική στρατηγική
Η αμερικανική ψυχροπολεμική-περιφερειακή στρατηγική και τα αθέμιτα μέσα για την υλοποίησή της δεν χρησιμοποιήθηκαν μόνο στην Κύπρο. Οι αμερικανικές μυστικές υπηρεσίες είχαν εμπλοκή στο πραξικόπημα του Μαρτίου του 1949 στη Συρία όταν ο στρατηγός Ζαΐμ ανέτρεψε την κυβέρνηση του Σούκρι αλ Κουβάτλι. Το 1953 ένα αμερικανοβρετανικό πραξικόπημα στο Ιράν θα ανέτρεπε τον πρωθυπουργό Μοσαντέκ και θα επανέφερε τον Σάχη στην εξουσία.
Επιπλέον, κατά την περίοδο 1970-73 οι αμερικανικές μυστικές υπηρεσίες σε μια ευρύτερη προσπάθεια αποσταθεροποίησης βοήθησαν τις αντικυβερνητικές δυνάμεις να ανατρέψουν την κυβέρνηση του Αλιέντε στη Χιλή. Ο Χένρι Κίσινγκερ είχε πει τότε: «Δεν βλέπω γιατί πρέπει να καθίσουμε να βλέπουμε μια χώρα να γίνεται κομμουνιστική όταν γι’ αυτό ευθύνεται η ανευθυνότητα της κοινωνίας της».
Δίδαγμα; Μόνο η ενότητα στόχων και η ενότητα λαού και ηγεσίας μπορεί να αποφέρει τα επιθυμητά αποτελέσματα για έναν λαό.
Ειδάλλως, το αποτέλεσμα είναι η εξυπηρέτηση επιδιώξεων τρίτων δυνάμεων, που όπως καταδεικνύει η περίπτωση της Κύπρου δεν κόπτονται για τα ανθρώπινα δικαιώματα μικρών και αδύνατων κρατών.
