Η φωτιά του πολέμου σιγόκαιγε ακόμα το 1922 στην Αργυρούπολη του Πόντου, και οι χριστιανικοί πληθυσμοί της περιοχής είχαν λάβει εντολή να εγκαταλείψουν τις πατρογονικές εστίες τους και να μεταφερθούν στην Ελλάδα. Στο μυαλό των μελών κάθε οικογένειας ήταν πώς θα σώσουν τη ζωή τους, αλλά και ό,τι μπορούσαν από τα προσωπικά τους αντικείμενα και τις οικοσκευές τους. Ο μεγάλος τους καημός, ωστόσο, ήταν τι θα απογίνουν οι πνευματικοί θησαυροί, τα χιλιάδες, τεράστιας αξίας παλαιά βιβλία που έκρυβε στους χώρους του το Φροντιστήριο της Αργυρούπολης. Δακρυσμένοι οι Έλληνες προύχοντες της περιοχής έδωσαν σε κάθε οικογένεια τέσσερα άλογα.
Ο όρος ήταν με το ένα να μεταφέρουν στην Ελλάδα την οικοσκευή τους και στα άλλα τρία όσα από τα βιβλία του Φροντιστηρίου μπορούσαν καθώς και κάποια εκκλησιαστικά κειμήλια.
Τα καραβάνια των Αργυρουπολιτών προσφύγων έφτασαν αρχικά στην Τραπεζούντα και από εκεί με καράβια (έχοντας τοποθετήσει σε μπαούλα τα βιβλία που τα πρόσεχαν σαν τα παιδιά τους) στην Καλαμαριά της Θεσσαλονίκης. Έτσι σώθηκε ένα μεγάλο μέρος των βιβλίων που για δύο αιώνες εφοδίαζαν με πνευματική τροφή τους νέους της Αργυρούπολης του Πόντου.
Νέα πατρίδα τους η Νάουσα
Λιγότερο από τρία χρόνια άντεξαν στην Καλαμαριά οι Αργυρουπολίτες πρόσφυγες, αφού η περιοχή δεν τους θύμιζε τίποτα από τον τόπο τους. Στα μέσα της τρίτης δεκαετίας του προηγούμενου αιώνα, περίπου ογδόντα οικογένειες, με επικεφαλής τον πρώην δήμαρχο Αργυρούπολης Νίκο Μουμτζίδη και τον δάσκαλο Γιάννη Κανονίδη, έφυγαν από την Καλαμαριά παίρνοντας μαζί τους και τα βιβλία του Φροντιστηρίου και πήγαν στη Νάουσα. Στον Άνω Συνοικισμό της πόλης βρήκαν νέο λιμάνι και έφτιαξαν τα καινούρια σπιτικά τους.
Πορτρέτο του Γιάννη Κανονίδη στο χώρο της βιβλιοθήκης
Γρήγορα, το 1927, οργανώθηκαν σε σύλλογο –τον Φιλεκπαιδευτικό Σύλλογο «Κυριακίδης» (ο Κυριακίδης ήταν διευθυντής και δάσκαλος του Φροντιστηρίου της Αργυρούπολης)– και τοποθέτησαν τα βιβλία στο τουρκικό τέμενος της Νάουσας. Σύντομα η πλουσιότατη βιβλιοθήκη έγινε γνωστή και το 1933 πήγε στη Νάουσα από τη Θεσσαλονίκη ο καθηγητής Παπυρολογίας του Αριστοτελείου Πανεπιστημίου Αντώνης Σιγάλας, για να τη μελετήσει. Έξι χρόνια αργότερα το τζαμί καταστράφηκε και ξεκίνησε μια περιπλάνηση της βιβλιοθήκης, αρχικά στο διατηρητέο κτίριο Τουρπάλη και στη συνέχεια σε κάποια… υπόγεια του δήμου. Σε αυτό συνέβαλε και η διάλυση του τοπικού συλλόγου των Ποντίων, του θεματοφύλακα της βιβλιοθήκης, κατά τη διάρκεια της Κατοχής.
Το 1959 ιδρύθηκε η Εύξεινος Λέσχη Νάουσας και πέντε χρόνια αργότερα, με ενέργειες του δάσκαλου Ορφέα Κανονίδη (επί δώδεκα χρόνια προέδρου της Λέσχης), τα βιβλία επέστρεψαν στους κατόχους τους, στους Ποντίους της περιοχής. Με έξοδά τους οι τελευταίοι, αλλά και με χρήματα που τους διέθεσε τότε η χούντα, αγόρασαν ένα οικόπεδο στο κέντρο της Νάουσας προκειμένου να κατασκευαστεί ένα κτήριο στο οποίο θα στεγαζόταν η βιβλιοθήκη και θα φυλάσσονταν οι πνευματικοί θησαυροί της. Στο ίδιο κτήριο στεγάζεται σήμερα η Εύξεινος Λέσχη Νάουσας.
Περίπου χίλιοι τίτλοι
Στον ειδικά προφυλασσόμενο από τις κακές κλιματικές συνθήκες και τη σκόνη χώρο όπου φυλάσσονται σε αντιόξινα κουτιά τα βιβλία, ξενάγησε το pontos-news.gr η Βασιλική Καραγιαννοπούλου, γραμματέας και ψυχή (εδώ και αρκετά χρόνια) της Ευξείνου Λέσχης Νάουσας. Όπως μας είπε, εδώ φυλάσσονται συνολικά 973 τίτλοι σωσμένων από το Φροντιστήριο της Αργυρούπολης βιβλίων, μεταξύ των οποίων χειρόγραφα, αρχέτυπα, παλαίτυπα και έντυπα. Τα βιβλία ανάγονται χρονικά μεταξύ 13ου και αρχών του 20ού αιώνα και καλύπτουν τεράστιο επιστημονικό φάσμα. Ειδικότερα, υπάρχουν πάρα πολλά συγγράμματα θεολογικού περιεχομένου, φιλολογικά, μαθηματάρια, κείμενα αρχαίων συγγραφέων και ρητόρων, βιβλία για μαθηματικά, νομικά κείμενα, βιβλία ιατρικά κ.ά.
Ίσως το σημαντικότερο από τα βιβλία (για το περιεχόμενό του αλλά και τη βιβλιοδεσία του) είναι ένα με χρυσό εξώφυλλο, στο οποίο υπάρχουν σκαλισμένα σε μικρογραφία γεγονότα από τα Ιερά Ευαγγέλια (π.χ. η Σταύρωση του Χριστού) και περιλαμβάνει τα «Άπαντα του Αριστοτέλη». Εκδόθηκε 
στη Βασιλεία της Ελβετίας το 1550. Το παλαιότερο βιβλίο είναι ένα που περιλαμβάνει λόγους των Πατέρων της Εκκλησίας. Εκδόθηκε τον 13ο αιώνα και τυπώθηκε σε αραβικό χαρτί. Πολύ σημαντικό είναι και το βιβλίο που τυπώθηκε το 1546 στη Βενετία, στο τυπογραφείο του Άλδου Μανούτιου· πρόκειται για βιβλίο φιλοσοφικού περιεχομένου, και ιστορικής αξίας είναι και το γραφικό του τυπογραφείου στην τελευταία του σελίδα.
Το 2005 ξεκίνησαν εργασίες καθαρισμού και απεντόμωσης των βιβλίων από επιστήμονες συντηρητές της Εθνικής Βιβλιοθήκης και στη συνέχεια μπήκαν σε αντιόξινα κουτιά σε χώρο της Λέσχης με σταθερές κλιματικές συνθήκες. Το 2010 ξεκίνησε η ψηφιοποίησή τους με χρήματα από ευρωπαϊκό πρόγραμμα, σε συνεργασία με το Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης. Σήμερα ο χώρος της βιβλιοθήκης είναι επισκέψιμος, κατόπιν συνεννόησης, για σχολεία, ερευνητές κτλ.
Η διεκδίκηση και το παράπονο
Στην κατοχή της Ευξείνου Λέσχης Νάουσας ανήκει, μετά από παραχώρηση του δήμου, ο όροφος του διατηρητέου κτηρίου Τουρπάλη, ωστόσο η Λέσχη διεκδικεί και το ισόγειο, προκειμένου να στεγαστεί εκεί και να είναι περισσότερο προστατευμένη αλλά και ευκολότερα προσβάσιμη στο κοινό η Βιβλιοθήκη του Φροντιστηρίου της Αργυρούπολης. «Βρισκόμαστε εδώ και χρόνια σε επαφές για το θέμα. Το θέσαμε στον πρώην πρωθυπουργό, Αντώνη Σαμαρά, αλλά και στη σημερινή ηγεσία του υπουργείου Πολιτισμού. Στο παρελθόν πήραμε τη δέσμευση της τότε υπουργού Πολιτισμού, Ντόρας Μπακογιάννη, να γίνει μουσείο στο διατηρητέο κτήριο ώστε να στεγαστεί η βιβλιοθήκη αλλά και τα ιερά κειμήλια που φέραμε από τον Πόντο», είπε στο pontos-news.gr ο πρόεδρος της Ευξείνου Λέσχης Νάουσας, Φώτης Φανιάδης.
Ο πρόεδρος σημείωσε ακόμα ότι η Λέσχη βρίσκεται σε αναζήτηση και άλλων από τα συνολικά 5.000 βιβλία που διέθετε το Φροντιστήριο της Αργυρούπολης – αρκετά είναι σε ιδιωτικές συλλογές. «Πρόσφατα βρήκαμε ένα βιβλίο γραμμένο από τον Αδαμάντιο Κοραή, αλλά έχουμε εντοπίσει κι άλλα. Ωστόσο, για την καλύτερη ανάδειξη της βιβλιοθήκης υπάρχει η ανάγκη του χώρου για να στεγαστεί και γι’ αυτό ζητάμε το διατηρητέο κτήριο. Θα συνεχίσουμε να παλεύουμε, αλλά και τα υπόλοιπα ποντιακά σωματεία της χώρας πρέπει να καταλάβουν ότι εμείς είμαστε απλώς θεματοφύλακες του πνευματικού αυτού θησαυρού και ότι δεν μπορούμε μόνοι μας να συντηρήσουμε τη βιβλιοθήκη. Απαιτούνται πολλά έξοδα και δεν έχουμε καμία βοήθεια. Ο μόνος που μας βοήθησε ήταν ο πρώην νομάρχης και αντιπεριφερειάρχης Ημαθίας, Κώστας Καραπαναγιωτίδης».
Παράδοση και σύγχρονη καλλιτεχνία
Την παράδοση του Πόντου με πιο σύγχρονες καλλιτεχνικές τάσεις συνδυάζει σήμερα η Εύξεινος Λέσχη Νάουσας. Ειδικότερα, εκτός από τα τρία τμήματα εκμάθησης ποντιακών χορών (παιδικό, εφηβικό και ενηλίκων), και το τμήμα εκμάθησης λύρας, από το 1992 (επί προεδρίας Γιώργου Ορδουλίδη) παραδίδονται μαθήματα μπαλέτου, ζωγραφικής, σκάκι, γυμναστικής και ζούμπα (λάτιν χορός).
Επίσης, στην Εύξεινο Λέσχη Νάουσας ανήκει το μνημείο για τη Γενοκτονία του Ποντιακού Ελληνισμού (εγκαινιάστηκε το 1996), ενώ στις εγκαταστάσεις της διαθέτει και σύγχρονη βιβλιοθήκη με περίπου 20.000 τίτλους βιβλίων, η οποία είναι επισκέψιμη κάθε απόγευμα, από τις 17:00 έως τις 21:00.
Σήμερα, στο χώρο του διατηρητέου κτηρίου Τουρπάλη που της ανήκει, η Εύξεινος Λέσχη Νάουσας φιλοξενεί έκθεση φωτογραφίας των ιερών κειμηλίων που έφεραν οι Πόντιοι πρόσφυγες από την Αργυρούπολη. Τα ίδια τα ιερά κειμήλια (μεταξύ των οποίων ένα λάβαρο του Αγίου Γεωργίου, μια μίτρα με διαμάντια, σταυροί κ.ά.) φιλοξενούνται στο Μουσείο Μπενάκη.
Στις 28 και 29 Ιουνίου η Εύξεινος Λέσχη Νάουσας θα φιλοξενήσει το 8ο Φεστιβάλ Παιδικών Ποντιακών Χορών του Συνδέσμου Ποντιακών Σωματείων (ΣΠΟΣ) Κεντρικής Μακεδονίας και Θεσσαλίας. Το φεστιβάλ θα γίνει στο Ανοιχτό Δημοτικό Θέατρο Νάουσας με τη συμμετοχή δεκάδων αποστολών που θα πάνε για τη χαρά της γιορτής αλλά και για να δώσουν χαρά στο συνάνθρωπο. Με πρωτοβουλία της Ευξείνου Λέσχης θα συγκεντρωθούν τρόφιμα για άπορες οικογένειες και καπάκια πλαστικών μπουκαλιών για συλλόγους παραπληγικών.
Ρωμανός Κοντογιαννίδης
