Καππαδοκία – Οδοιπορικό στη χριστιανική Ανατολή

Του Αντώνη Χ. Λαμπίδη

Αθήνα – Κωνσταντινούπολη – Καισάρεια. Προσγειωνόμαστε στην πατρίδα του Μεγάλου Βασιλείου!

Μήνες τώρα, η κόρη μου Μαρίτα (αρχαιολόγος, με την ψυχή της στη Μικρά Ασία) κι εγώ καταστρώναμε το ταξίδι μας στην Καππαδοκία. Ανοίξαμε χάρτες, μελετήσαμε ιστορικά συγγράμματα, γραπτές μαρτυρίες ανθρώπων που έζησαν εκεί και ξεριζώθηκαν το ’24 με την Ανταλλαγή… Όλα ήταν πανέτοιμα στην αναχώρηση για τους μαρτυρικούς τόπους. Η συντροφιά μας, παιδιά και εγγόνια προσφύγων, ανυπομονούσε να βρεθεί νοερά με τους προγόνους, τα αρχοντικά, τις υπόσκαφες λαξευμένες εκκλησιές, τις υπόγειες πολιτείες αλλά και το συναρπαστικό τοπίο.

Εικόνα πρώτη: Είχε σουρουπώσει όταν επιβιβαστήκαμε στο πούλμαν που θα μας μετέφερε στη Νεάπολη (Nevşehir), τη βάση για τις εξορμήσεις μας. Στην πύλη του αεροδρομίου (που είναι κυρίως στρατιωτικό) αντικρίζουμε ένα τεράστιο φωτεινό περίγραμμα της Μεγαλονήσου Κύπρου με τη φιγούρα ενός Τούρκου στρατιώτη να την σημαδεύει με τη λόγχη του όπλου του… Δεν μας ξενίζει το γεγονός. Ίσως κάποιοι άλλοι να μην έχουν αντιληφθεί την κατάσταση που επίσημα επικρατεί στη σημερινή Τουρκία.

Καππαδοκία. Κατά την αρχαιότητα ήταν μια από τις 15 επαρχίες της μικρασιατικής χερσονήσου. Στη διάρκεια της μακραίωνης ιστορίας της συχνά μεταβαλλόταν: Χετταίοι, Ασσύριοι, Μήδοι, Πέρσες, Μακεδόνες, Ρωμαίοι, Βυζαντινοί, Σελτζούκοι και τέλος Οθωμανοί είναι λαοί που άφησαν τα χνάρια τους σε τούτη τη γη. Ο σημερινός γεωγραφικός της χώρος έχει σχήμα τριγωνικό και ορίζεται από τρεις πόλεις: Το Ακσαράι δυτικά (φωτο), την Καισάρεια ανατολικά και τη Νίγδη στον Νότο. Ολόκληρη η περιοχή αποτελεί υψίπεδο 1.000-1.500 μέτρων. Το έδαφος ηφαιστειογενές και τραχύ. Εδώ ανδρώθηκε ο «Βασίλειος ο Διγενής και θαυμαστός Ακρίτης, των Καππαδόκων το τερπνόν και πανθαλές τε ρόδον, ο της ανδρείας στέφανος, η κεφαλή της τόλμης»…

Καϊμακλί (φωτ.: advridegr)

Η επόμενη μέρα μάς βρίσκει στο Καϊμακλί, μια από τις μεγαλύτερες και εντυπωσιακότερες υπόγειες πολιτείες της Καππαδοκίας. Το βάθος της φθάνει τα 85 μέτρα, σε οκτώ επίπεδα! Χωρούσε 6.000 χριστιανούς! Οι επιδρομείς Άραβες και Σελτζούκοι έναν στόχο είχαν: Την Πόλη. Έπρεπε όμως να περάσουν από τα υψίπεδα της Καππαδοκίας. Η οχύρωση ήταν δύσκολη, οι χθαμαλοί λόφοι δεν προσφέρονταν για οχύρωση και προστασία των χριστιανών. Έσκαψαν λοιπόν την υπόγεια πόλη, με δαιδαλώδεις διαδρόμους, με εκκλησιές, με υπνοδωμάτια, μαγειρεία και αποθήκες. Φωτισμός ανύπαρκτος και ατμόσφαιρα πνιγηρή. Τιτάνειο έργο αγωνίας για επιβίωση. «Πώς ζούσαν εδώ, στα έγκατα της γης τόσοι άνθρωποι και για πόσο καιρό;», αναρωτηθήκαμε όλοι.

Ο ναός των Αγ. Θεοδώρων στη Μαλακοπή (φωτ.: diasporic.org)

Στη Μαλακοπή (Derinkuyu) προσκυνούμε στην εκκλησία των Αγίων Θεοδώρων και συνεχίζουμε για την Καρβάλη (Gelveri), πόλη με ερειπωμένα ελληνικά σπίτια, όπου και σώζεται ο ναός του Αγίου Γρηγορίου του Θεολόγου. Η γενέτειρά του ήταν η κοντινή Ναζιανζός, εξού και Ναζιανζηνός.

Επόμενος σταθμός η εκπληκτική κοιλάδα του Περιστρέμματος (Ihlara). Κατεβαίνουμε 400 σκαλιά, φθάνοντας σε ένα φαράγγι μήκους 14 χλμ. το οποίο διασχίζει ο ποταμός Melendiz. Το τοπίο με την οργιώδη βλάστηση είναι συναρπαστικό καθώς προχωρούμε, συναντώντας δεκάδες εκκλησίες μέσα στους βράχους με θαυμάσιες τοιχογραφίες.

«Ταξιδέψαμε ακόμη καμιάν ώρα. Προχωρούσαμε τώρα μέσα στα πιο αλλόκοτα σχήματα πού μπορεί να χωρέσει ο νους του ανθρώπου. Κάθε είδος αιχμής: το δόντι, το καρφί, η σφήνα, η λίμα, το πριόνι, το μαχαίρι, σε υπερφυσικά μεγέθη τσακισμένα, σπασμένα, ανάκατα μας περιστοιχίζαν, πετρωμένα – ένα ανεκδιήγητο εδαφικό κουρέλιασμα φυτεμένο με μονόπετρα κάθε μορφής, κάποτε καπελωμένα με ένα σκουφί από βράχο, με χρώματα που άλλαζαν, καθώς περνούσαμε από ρεματιά σε ρεματιά, άλλοτε άσπρα, άλλοτε τριανταφυλλιά, ή ελαφριά πράσινα».

Μ’ αυτήν τη γλαφυρή εκφραστικότητα ο Γιώργος Σεφέρης περιγράφει στο βιβλίο του Τρεις μέρες στα μοναστήρια της Καππαδοκίας το ασύλληπτο τοπίο που αντικρίζει κανείς σ’ αυτά τα μέρη.

Κόραμα (Göreme). Παντού γύρω μας πελώριες «καμινάδες» από ψαμμίτη ορθώνονται προς τον ουρανό. Εκατομμύρια χρόνια τώρα ο άνεμος, η βροχή, ο παγετός και οι μεγάλες εναλλαγές θερμοκρασίας δημιούργησαν αυτό το θαύμα της φύσης, που τα μάτια δεν χορταίνουν να βλέπουν. Ολόγυρα, παράγκες ντόπιων κατοίκων που διαλαλούν την πραμάτεια τους – αναμνηστικά αλλά και πολύτιμο νερό για να ξεδιψάσουμε. Μας υποδέχονται με ελληνικά λαϊκά τραγούδια στη μέση του πουθενά! Είναι η άλλη όψη της Τουρκίας…

Φτώχεια και εγκατάλειψη. Κι όμως, μια περίεργη αίσθηση μας διαπερνά όλους μας. Λες κι έχουμε ξανάρθει, ο τόπος οικείος και φιλικός αποπνέει μιαν αγιότητα…

Προκόπι (φωτ.: eviawelle.gr)

Προκόπι, Άβανος, Σινασός, Μουταλάσκη, Καισάρεια… Πόλεις αγίων, μαρτύρων, των Πατέρων της Εκκλησίας μας… ενός Ελληνισμού που άνθησε, καταδιώχθηκε, ξεκληρίστηκε. Τα εκατοντάδες αρχοντικά, ερειπωμένα αλλά και τόσο ζωντανά για όποιον έχει τα μάτια της ψυχής του στραμμένα εκεί.

Αυτά που διαβάσαμε, που ακούσαμε, ζωντάνεψαν μεμιάς, όταν αντικρίσαμε αυτά τα μέρη…

Άλλοι το πίστευαν και άλλοι δεν το πίστευαν.
Την ανταλλαγή μας ήσυχα ήσυχα την κάναμε.
Τελευταίος έμεινα και ξήλωσα την εκκλησιά μας…

Οικογένειες έσβησαν…
Οι μισοί και παραπάνω χαθήκανε στο δρόμο.
Χάλαγε η φωλιά μας. Πώς θα την ξαναχτίζαμε;
Θρήνος, κλαυθμός και οδυρμός απ’ άκρη σ’ άκρη…
(Αυθεντική μαρτυρία πρόσφυγα)

Ενενηντατόσα χρόνια πέρασαν από τη μοιραία Ανταλλαγή… Για μας, τους προσκυνητές, λες και ήταν χθες…

Το μικρό αυτό οδοιπορικό ας αποτελέσει κίνητρο να επισκεφθείτε και να προσκυνήσετε τα αγιασμένα χώματα της Καππαδοκίας, το όγδοο θαύμα του κόσμου. Αξίζει…

* Ο Αντώνης Χ. Λαμπίδης είναι πρόεδρος του Συλλόγου Κωνσταντινουπολιτών.