Ιστορικό Αρχείο Προσφυγικού Ελληνισμού Δήμου Καλαμαριάς

Τις ιστορικές μνήμες των προσφύγων από τις αλησμόνητες πατρίδες, μέσα από πλουσιότατο αρχειακό υλικό, προσπαθεί να κρατήσει ζωντανές το Ιστορικό Αρχείο Προσφυγικού Ελληνισμού του Δήμου Καλαμαριάς.

Μέσα από φωτογραφίες, συνεντεύξεις (ακουστικές και οπτικές), βιβλιογραφία, δημοσιεύματα κτλ., οι επισκέπτες και μελετητές του αρχείου αναβιώνουν στο μυαλό και στην ψυχή τους ταραγμένα χρόνια του Ελληνισμού, όπως μεταφέρθηκαν από τους ανθρώπους που τα έζησαν.

Το Ιστορικό Αρχείο Προσφυγικού Ελληνισμού της προσφυγομάνας Καλαμαριάς είναι Νομικό Πρόσωπο Δημοσίου Δικαίου και ιδρύθηκε το 1994, με πρωτοβουλία του τότε δημάρχου Θρασύβουλου Λαζαρίδη και του πρώτου προέδρου του, Γιάννη Παπατσεχιλίδη. Μέχρι το 2010 στεγαζόταν σε δημοτικό κτήριο στην οδό Ερατύρας 35 και στη συνέχεια σε ιδιόκτητο κτήριο στην οδό Ανδρέα Παπανδρέου 29Α-29Β.

Το Δημοτικό Σχολείο Καλαμαριάς στην οδό Κομνηνών (1940 – Από τη συλλογή της Δέσποινας Βιοπούλου-Ζαχαριάδου)

«Ένας καθαρά προσφυγικός δήμος δεν θα μπορούσε να μην έχει ένα τέτοιο αρχείο. Μελετούμε τον πολιτισμό και τη μνήμη ώστε να βγάλουμε συμπεράσματα από τη γνώση της ιστορίας για το παρόν και το μέλλον και για να αναδείξουμε την ιστορική ταυτότητα του προσφυγικού ελληνισμού στο σύνολό του», είπε στο pontos-news.gr o πρόεδρος του Αρχείου, Σωτήρης Γεωργιάδης.

Το πλουσιότερο αρχείο μαρτυριών στη Β. Ελλάδα
Σύμφωνα με τη Μαρία Καζαντζίδου και την Ειρήνη Τελλίδου, τα κορίτσια που αποτελούν την «ψυχή» του αρχείου και ξενάγησαν το pontos-news.gr στις εγκαταστάσεις του, το Ιστορικό Αρχείο Προσφυγικού Ελληνισμού του Δήμου Καλαμαριάς είναι το πλουσιότερο στη Βόρεια Ελλάδα σε ό,τι αφορά τον αριθμό των προφορικών μαρτυριών από πρόσφυγες και απογόνους τους. Αρκεί να σημειωθεί ότι υπάρχουν καταγεγραμμένες περίπου 2.000 προφορικές μαρτυρίες –από αυτές οι περίπου 100 είναι και οπτικές–, εκ των οποίων τα ⅔ είναι προσφύγων πρώτης γενιάς. Μάλιστα η έρευνα συνεχίζεται, με αποτέλεσμα ολοένα να αυξάνεται ο αριθμός των προφορικών μαρτυριών.

Η χήρα Παναγιωτίδη από την Τραπεζούντα με τους γιους και τις κόρες της (1922 – Καλαμαριά)

Το επόμενο διάστημα θα ξεκινήσει έρευνα προκειμένου να συγκεντρωθούν μαρτυρίες προσφύγων από την κατεχόμενη από τους Τούρκους Βόρεια Κύπρο. Οι μαρτυρίες προσφύγων δεύτερης και τρίτης γενιάς συγκεντρώνονται με σκοπό να διαπιστωθεί πώς πέρασαν σε αυτούς τα γεγονότα μέσα από τις διηγήσεις των προγόνων τους και τι αισθάνονται οι ίδιοι. Τα πρώτα χρόνια, για να συγκεντρωθούν οι μαρτυρίες, τα στελέχη του Αρχείου απευθύνθηκαν στο ΚΑΠΗ Καλαμαριάς ή πήγαιναν πόρτα-πόρτα. Πλέον συνεργάζονται με συλλόγους προσφύγων.

Επίσης, στο Αρχείο υπάρχουν περίπου 6.000 έγγραφα που παραπέμπουν στον προσφυγικό ελληνισμό (π.χ. σχολικά έγγραφα, έγγραφα αποζημιώσεων, από την Επιτροπή Αποκατάστασης Προσφύγων κ.α.), περίπου 100 χάρτες περιοχών από τις αλησμόνητες πατρίδες (κάποιοι από αυτούς προέρχονται από τη Χαρτογραφική Υπηρεσία Στρατού), χιλιάδες δημοσιεύματα εφημερίδων και περιοδικών του ελληνικού και διεθνούς Τύπου από την εποχή που διαδραματίζονταν τα γεγονότα (ακόμα και από το National Geographic ή τη Libération), περισσότερες από 5.000 φωτογραφίες και περίπου 3.000 τίτλοι βιβλίων, με τα παλαιότερα εκ των οποίων να χρονολογούνται στη δεκαετία του 1880.

Το ΙΑΠΕ του Δήμου Καλαμαριάς συγκεντρώνει και περιλαμβάνει υλικό από διάφορες περιοχές στις οποίες χτυπούσε η καρδιά του ελληνισμού. Τον Πόντο, τη Μικρά Ασία, την Καππαδοκία, την Κωνσταντινούπολη, την Ίμβρο, την Τένεδο, την κατεχόμενη Κύπρο, αλλά και τις χώρες του πρώην Ανατολικού μπλοκ όπου κατοικούσαν Έλληνες.

Σειρά ντοκιμαντέρ
Στην έκδοση σειράς ντοκιμαντέρ προχώρησαν από κοινού στις αρχές της τρέχουσας δεκαετίας το ΙΑΠΕ και η ΕΤ3, τα οποία προβλήθηκαν σε σειρά εκπομπών της δεύτερης. Από αυτά δημιουργήθηκε και μια τηλεταινία η οποία πήρε μέρος σε φεστιβάλ ντοκιμαντέρ.

Τέλος, σύμφωνα με τη Μαρία Καζαντζίδου και την Ειρήνη Τελλίδου, το Ιστορικό Αρχείο Προσφυγικού Ελληνισμού έχει προχωρήσει στο παρελθόν σε σειρά εκδόσεων –μεταξύ των οποίων και δύο λευκωμάτων–, στη διοργάνωση ημερίδων και άλλων εκδηλώσεων, σε παρουσιάσεις βιβλίων και στην υλοποίηση εκπαιδευτικών προγραμμάτων. Το Αρχείο επισκέπτονται σχολεία (κυρίως μαθητές του Γυμνασίου και της Ε΄ και ΣΤ΄ Δημοτικού) και ξεναγούνται σε αυτό.

Πολύ μεγάλη βοήθεια στη συνεχή συμπλήρωσή του προσφέρουν εθελοντές, κυρίως φοιτητές ιστορικών σχολών από ολόκληρη τη χώρα, οι οποίοι συμμετέχουν στις έρευνες και προχωρούν σε καταγραφή και αποδελτίωση των προφορικών μαρτυριών. 

Ρωμανός Κοντογιαννίδης