Η 25η Μαρτίου γιορταζόταν ανέκαθεν από τους Έλληνες της Σοβιετικής Ένωσης, παρά τους περιορισμούς και τις πιέσεις. Σήμερα οι Έλληνες των πρώην Σοβιετικών Δημοκρατιών πολύ δύσκολα φαντάζονται τις δύσκολες συνθήκες του πρόσφατου παρελθόντος και την καταπίεση από τις Αρχές. Κι όμως, ο εορτασμός της εθνικής επετείου, ίσως της μεγαλύτερης από τις γιορτές του ελληνισμού, ήταν υπό αμφισβήτηση για πολλές δεκαετίες.
Ο ελληνισμός της Σοβιετικής Ένωσης δεν επικοινωνούσε άμεσα με την Ελλάδα ούτε με τον υπόλοιπο ελληνικό κόσμο καθ’ όλη τη διάρκεια ζωής της Ένωσης Σοβιετικών Σοσιαλιστικών Δημοκρατιών. Το σχολικό πρόγραμμα των ελληνικών σχολείων στην περιοχή του Εύξεινου Πόντου και του Καυκάσου αναφερόταν στη σοβιετική και την παγκόσμια ιστορία έχοντας ως επίκεντρο την ΕΣΣΔ. Η Ελλάδα, επειδή βρισκόταν έξω από το χώρο των ομοσπονδιακών δημοκρατιών, αποτελούσε μέρος της διδακτέας ύλης μόνο ως ιστορική αρχέγονη κοιτίδα των επιστημών και των τεχνών. Οι μαθητές ελληνικής καταγωγής μάθαιναν κάποια πράγματα για το εθνικό παρελθόν τους, στο πλαίσιο πάντα της ευρύτερης σοβιετικοκεντρικής ιστορικής εξέλιξης.
Έλληνες φοιτητές του Κρασνοντάρ στο άγαλμα του Ποσειδώνα, στο πάρκο της πόλης
Σε ό,τι αφορά τις εκδηλώσεις, εκεί τα πράγματα ήταν ακόμα πιο δύσκολα. Η Οκτωβριανή Επανάσταση είχε απαγορεύσει τις παρελάσεις των Ελλήνων στις εθνικές επετείους με φουστανέλες και εθνικές σημαίες – όπως έκαναν οι Έλληνες στις Δυτικές χώρες. Απαγορεύτηκαν όμως και οι εθνικές κοινωνικές οργανώσεις. Τέλος, το 1938 έκλεισαν τα ελληνόγλωσσα εκπαιδευτικά ιδρύματα, θέατρα και Μέσα Μαζικής Ενημέρωσης.
Οι Έλληνες της ΕΣΣΔ από τη δεκαετία του 1920 ως τη δεκαετία του 1970 κατάφεραν εν μέρει να μεταφέρουν στην επόμενη γενιά τις παλαιές παραδόσεις αλλά και τα σύγχρονα έθιμα του ελληνισμού, διά του προφορικού λόγου και της πρακτικής. Βοηθούσε βέβαια και το βάρος της ελληνικής ιστορίας, η οποία δεν ήταν εύκολο να παρακαμφθεί ακόμα και από τους τολμηρούς μεταρρυθμιστές της σταλινικής περιόδου.
Η 25η Μαρτίου 1821, η γιορτή της παλιγγενεσίας, έτυχε ιδιαίτερης μεταχείρισης από τους ιδεολόγους της Σοβιετικής Ένωσης επειδή αντιπροσώπευε την επανάσταση ενός λαού εναντίων των τυράννων. Ο αγώνας των Ελλήνων ήταν απελευθερωτικός. Μέχρι ενός σημείου, όμως. Μέχρι εκεί που ερχόταν σε σύγκρουση με την κεμαλική Τουρκία. Τότε, ο αγώνας γινόταν ιμπεριαλιστικός και υποκινούμενος… Οι συμφωνίες Λένιν και Μουσταφά Κεμάλ, που καθόρισαν τη σχέση των Σοβιετικών με τους Νεότουρκους, δεν μπορούσαν να αγνοηθούν.
Οι Έλληνες της ΕΣΣΔ ήταν σε μεγάλο βαθμό απόγονοι των προσφύγων από τον Πόντο. Αντικρίζοντας το χάρτη του Ευξείνου στα σπίτια τους, και βλέποντας τοπωνύμια από τους τόπους καταγωγής τους, όπως Τραπεζούντα, Κερασούντα, Σινώπη κ.ά., αναρωτιούνταν και ρωτούσαν τους γονείς τους. Οι απαντήσεις που έπαιρναν ήταν κυρίως βιωματικές, μεταφορά προφορικής ιστορίας από πατέρα σε γιο. Δόθηκε έτσι ένα έναυσμα στους νέους να επιχειρήσουν μια μεγαλύτερη μελέτη της εθνικής ιστορίας και του πολιτισμού τους.
Η αναβίωση των εθνικών εορτών
Τη δεκαετία του 1970 οι περισσότεροι Έλληνες, αφού πέρασαν δεκαετίες αρνούμενοι τη σοβιετική υπηκοότητα και προσπαθώντας να κρατήσουν τα ελληνικά διαβατήρια, έγιναν σοβιετικοί πολίτες και μπήκαν στα ανώτατα εκπαιδευτικά ιδρύματα. Τότε ήταν που άρχισαν να αναβιώνουν τις μεγάλες γιορτές του ελληνισμού, με πρώτη την 25η Μαρτίου.
Ιβάν Ταρασίδης, Ιβέττα Τανάσοβα, Παύλος Αλεξιάδης (Κράσνονταρ, 25η Μαρτίου 1990)
Για τους Έλληνες της Μαύρης Θάλασσας αυτή η γιορτή ήταν σύμβολο της αναγέννησης του ελληνισμού από τις στάχτες, αλλά και ειδικότερα της αναγέννησης του ελληνισμού της ΕΣΣΔ από την απόλυτη καταστροφή μετά τις σταλινικές διώξεις και τη μακροχρόνια αμφισβήτηση. Οι Έλληνες άρχισαν να δηλώνουν ηχηρά την ύπαρξή τους και να διεκδικούν το μέρος που τους αναλογούσε στη σοβιετική ιστορία.
Ποντιακός χορός, 25η Μαρτίου 1990
Οι εκδηλώσεις, που στην αρχή είχαν μορφή κρυφού σχολειού, οργανώνονταν πλέον ανοιχτά – ακόμα και σε κέντρα διασκέδασης. Τη δεκαετία του 1980, μάλιστα, το φαινόμενο πήρε μεγάλες διαστάσεις και οι υπηρεσίες της κρατικής ασφάλειας προσπαθούσαν να κρατήσουν υπό τον έλεγχό τους τους Έλληνες πρωτεργάτες.
Εκείνη την περίοδο ήμουν φοιτητής της σχολής Ιστορίας του Πανεπιστημίου του Κρασνοντάρ. Οι εμπειρίες μου αναφορικά με την αναβίωση του ελληνικού πατριωτισμού είναι πάρα πολλές. Προσωπικά, με την οργάνωση του εορτασμού της 25ης Μαρτίου ασχολήθηκα το 1990 για μια εκδήλωση που τελικά συγκέντρωσε γύρω στα 300 άτομα! Το ελληνικό τοπικό συγκρότημα, με ποντιακή λύρα και μπουζούκι, ξεσήκωσε τους παρευρισκομένους στη γιορτή, κυρίως με τους χαρακτηριστικούς κυκλικούς χορούς που λείπουν από τους περισσότερους λαούς της ΕΣΣΔ.
Οι Έλληνες φοιτητές Σεργκέι Κότικοφ, Ιβέττα Τανάσοβα, Θεόδωρος Χριστοφορίδης, Ναταλία Αϊδινίδη, Μαρίνα Ντίμπιζεβα,
Κώστας Δημητριάδης και Βασίλης Τσενκελίδης (Κρασνοντάρ, 1989)
Στα δρώμενα του ελληνισμού του Κρασνοντάρ εκείνης της περιόδου πρωτοστατούσε ο μετέπειτα πρώτος πρόεδρος της Ομοσπονδίας Ελληνικών Οργανώσεων της Ρωσίας, Κωνσταντίνος Δημητριάδης (φωτο).
Τη δεκαετία του 1990 οι εορτασμοί των εθνικών επετείων έγιναν παράδοση, και μέχρι τις μέρες μας οργανώνονται με ιδιαίτερο ζήλο από τους Έλληνες σε όλη την επικράτεια της πρώην Σοβιετικής Ένωσης.
- Οι φωτογραφίες είναι από το αρχείο του Βασίλη Τσενκελίδη.
