Του Τάσου Κ. Κοντογιαννίδη*
Στον αείμνηστο Αρχιεπίσκοπο Αθηνών και Πάσης Ελλάδος Χρύσανθο (Φιλιππίδη), αλλά και σε μια ομάδα Πόντιων διανοουμένων και παραγόντων της δημόσιας και κοινωνικής ζωής οφείλεται, σε σημαντικό βαθμό,
η διάσωση της ποντιακής πολιτιστικής κληρονομιάς από πλευράς γλωσσικού και λαογραφικού υλικού. Όταν του ανακοίνωσαν τη σκέψη ιδρύσεως της Επιτροπής Ποντιακών Μελετών και να είναι αυτός, τιμής ένεκεν, πρόεδρός της, ο Χρύσανθος δέχτηκε με ενθουσιασμό..
«Έχω συνδέσει το όνομά μου με την Τραπεζούντα εφόσον λέγομαι Μητροπολίτης Τραπεζούντος, και δεν δύναμαι ν’ αρνηθώ τας υπηρεσίας μου εις ό,τι αφορά τον Ποντιακόν Ελληνισμόν». Αυτή ήταν η απάντησή του. Έτσι συστάθηκε η Επιτροπή, η οποία άρχισε αμέσως την έκδοση του δικού της περιοδικού, του Αρχείου Πόντου.
Την Επιτροπή Ποντιακών Μελετών ίδρυσαν στις αρχές του 1927 στην Αθήνα οι: Χρύσανθος Φιλιππίδης, μητροπολίτης Τραπεζούντας, Άνθιμος Παπαδόπουλος αρχιμανδρίτης, Δημοσθένης Οικονομίδης, Χρήστος Καλαντίδης, Λεωνίδας Ιασονίδης, Χρυσόστομος Μυρίδης, Θεμιστοκλής Παστιάδης, Σταύρος Νικολαΐδης, Κωνσταντίνος Κανσήζ, Λάμπρος Λαμπριανίδης, Λάζαρος Θεοδωρίδης, Αβραάμ Πολυχρονιάδης.
Ο Τραπεζούντος Χρύσανθος και ο αρχιμανδρίτης Άνθιμος Παπαδόπουλος
Στην ομάδα αυτή ήταν και ο γιατρός Θεοφύλακτος Θεοφυλάκτου από τη Θεσσαλονίκη, που είχε την αρχική ιδέα της ιδρύσεώς της. Κοντά σ’ αυτόν πρέπει να προσθέσουμε τον Πόντιο ευπατρίδη Γεώργιο Σουμελίδη, που ήταν ο πρώτος γραμματέας της Επιτροπής. Σε άλλα δύο πρόσωπα, κορυφαία της ποντιακής διανόησης, η Επιτροπή Ποντιακών Μελετών, όπως και ολόκληρος ο ποντιακός ελληνισμός οφείλει πάρα πολλά. Στον βυζαντινολόγο Οδυσσέα Λαμψίδη, που διαδέχτηκε τον Α. Παπαδόπουλο στην προεδρία και στον διακεκριμένο επιστήμονα-γλωσσολόγο Δημήτριο Τομπαΐδη, οι οποίοι ανάλωσαν τη ζωή τους για να δημιουργηθεί το αρχείο Πόντου, αλλά και ό,τι έχει διασωθεί και φυλάσσεται στο ιδιόκτητο κτήριο της ΕΠΜ στη Νέα Σμύρνη. Τη σκυτάλη από τον Δ. Τομπαΐδη πήρε και κρατεί ο λαμπρός επιστήμων Χρήστος Γαλανίδης.
Οδυσσέας Λαμψίδης
Το καλοκαίρι του 1927, η πρώτη Επιτροπή που συστήθηκε προκήρυξε διαγωνισμό «προς συλλογήν γλωσσικού υλικού και λαογραφικού υλικού του ποντιακού λαού». Στόχος η συγκέντρωση αυτού του υλικού, η ταξινόμησή του σε μια τράπεζα πληροφοριών, για να μείνει παρακαταθήκη στις επόμενες γενιές.
Όσοι ήθελαν να πάρουν μέρος στο διαγωνισμό, καλούνταν να λάβουν οδηγίες από δύο πρόσωπα. Στην Αθήνα από τον μητροπολίτη Χρύσανθο στον ιερό Ναό Αγίων Αποστόλων στην Κυψέλη, και στη Θεσσαλονίκη από τον Κεντρικό Σύνδεσμο Ποντίων που είχε γραφεία στην οδό Εγνατία 50. Τα βραβεία ήταν έξι, όπως φαίνεται στην ανακοίνωση που δημοσιεύουμε.
Η Επιτροπή Ποντιακών Μελετών είναι ένα σωματείο επιστημονικό, μη κερδοσκοπικού χαρακτήρα. Σκοπός της ίδρυσης της ορίστηκε σύμφωνα με το άρθρο 1 του πρώτου καταστατικού «η περισυλλογή, μελέτη και δημοσίευσις γλωσσικού, λαογραφικού και ιστορικού υλικού του Πόντου».
Στις αρχές Ιουνίου του 1927 αποφασίστηκε η έκδοση περιοδικού με τίτλο Αρχείον Πόντου, με διακριτικό σήμα τον μονοκέφαλο αετό από νόμισμα της Σινώπης. Η παράσταση αυτή, που παρουσίασε σε γύψινο εκμαγείο ο Άνθιμος Παπαδόπουλος στο ΔΣ, χρησιμοποιείται έκτοτε μέχρι σήμερα ως διακριτικό όλων των εντύπων της Επιτροπής.
Στη σειρά των εκδόσεων της ΕΠΜ συγκαταλέγονται 51 τόμοι του περιοδικού Αρχείον Πόντου (στους οποίους έχουν συγκεντρωθεί με επιστημονική μέθοδο μελέτες ιστορικές, γλωσσικές, λαογραφικές κ.ά. από Έλληνες και ξένους συνεργάτες), 25 παραρτήματά του που περιλαμβάνουν πρωτότυπες και αυτοτελείς επιστημονικές πραγματείες και αναφέρονται στον εν γένει πολιτισμό του ποντιακού ελληνισμού, καθώς και πέντε άλλες εκδόσεις (χάρτες, λευκώματα, κάρτες μουσείου κ.ά.).
Ο σημερινός πρόεδρος της ΕΠΜ, Χρήστος Γαλανίδης
Παράλληλα με το επιστημονικό της έργο, η ΕΠΜ πέτυχε την απόκτηση ιδιόκτητου κτιρίου που φέρει την επωνυμία «Στέγη Κειμηλίων του Ελληνισμού του Πόντου» (Αγνώστων Μαρτύρων 73, Νέα Σμύρνη Αττικής 17123), στο οποίο στεγάζονται, εκτός των γραφείων, η Βιβλιοθήκη, το Μουσείο του Ελληνισμού του Πόντου, αίθουσες διαλέξεων και συνεδρίων καθώς και χώροι φύλαξης των ιστορικών κειμηλίων και των εκδόσεών της.
Το σημερινό ΔΣ της Επιτροπής Ποντιακών Μελετών
Πρόεδρος: Χρήστος Γαλανίδης· Αντιπρόεδρος: Αλέξιος Σαββίδης· Γεν. Γραμματέας: Γεωργία Χαριτίδου· Ταμίας: Βαρβάρα Σαλαπασίδου· Γεν. Έφορος: Δημήτρης Τομπουλίδης· Έφορος Βιβλιοθήκης: Χρήστος Ανδρεάδης, Έλσα Γαλανίδου-Μπαλφούσια· Έφορος Μουσείου: Λένα Καλπίδου· Υπεύθυνος Δημοσίων Σχέσεων: Αντώνης Παυλίδης· Μέλη-Σύμβουλοι: Ιωάννης Ερμόπουλος, Ηλίας Πετρόπουλος.
*Ο Τάσος Κοντογιαννίδης είναι δημοσιογράφος, συγγραφέας και ερευνητής ιστορικών θεμάτων.
